ಸರ್ಗ
ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷವಧೆಯ ಸುದ್ದಿ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ರಾವಣನ ಆದೇಶ, ಸೇನಾಸಹಿತನಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು, ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ, ಅಂಗದನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿಯೂ ಬಿಸಿಯಾಗಿಯೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕ್ರೂರನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ಹೋಗು, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನೀನು ಹೊರಡು; ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನೂ ವಾನರರೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲು.’ ಮಾಯಾವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಹಳ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅತಿತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷವಧೆಯ ಅನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾವಣೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 6.043.001a ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಅದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದ ಅನಂತರ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ‘ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ದೀರ್ಘ’ ಮತ್ತು ‘ಉಷ್ಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಂತಾಪ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು. ‘ಕ್ರೂರಮ್’ ಎಂಬುದು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ವಿಶೇಷಣ — ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರನಾದ ಯೋಧನನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಯಾವೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಂತೆ ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವನು ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿ, ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕೇಯೂರ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟದಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ಅವನು ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಬಿಲ್ಲಿನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಸೇನಾಪತಿ ಅದನ್ನು ಏರಿದನು. ಋಷ್ಟಿಗಳು, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತೋಮರಗಳು, ನಯವಾದ ಮುಸಲಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳು — ಇವುಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಹೊರಟರು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉಡುಗೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಹೊಳೆಯುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಮಹಾಮದದ ಶೂರ ಆನೆಗಳೂ ಹೊರಟವು. ತೋಮರ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಯುದ್ಧಕುಶಲರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಏರಿದ್ದರು; ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶೂರರು ಏರಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಹೊರಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯೆಲ್ಲ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಯೂಥಪತಿ ಅಂಗದನಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಿಂದ ಅವರು ಹೊರಬಂದರು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಅಶುಭಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಈ ಸೇನೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಗಿಂತಲೂ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಾಜಯದ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚತುರಂಗಬಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಶುಭಾಚಾರ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಧರ್ಮಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಶುಭಾಚಾರವೂ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಯ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನೂ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಆಯುಧಗಳ ಹೊಳಪನ್ನೂ, ಗುಡುಗಿನಂತೆ ನಾದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಅಂಗದನೇ. ಈ ಭಾಗದ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟದೊಡನೆ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸೇನೆ ಹೊರಟ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ, ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಆರಂಭವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಆನೆಗಳು ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಆನೆಗಳ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಗತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾಃ’ ಕುದುರೆಗಳು ಎಂದರೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾತಿಯವು ಎಂದು ಭಾವ. ‘ವಿಚಿತ್ರವಾಸಸಃ’ — ವಿಚಿತ್ರ ಉಡುಗೆಗಳವರು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವವೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವರ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಿಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ‘ತನುತ್ರಂ ಸ ಸಮಾವೃತ್ಯ’ — ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು — ಹೊರಡುವುದು ಅವನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳವನು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮರಣ ಅವನಿಗೆ ಪಾಠ ಕಲಿಸಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅಂಗದನ ವಿಜಯದ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬಿದ್ದವು; ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಾರುತ್ತ ಘೋರ ನರಿಗಳು ಊಳಿಟ್ಟವು. ಘೋರ ಮೃಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ನಿಧನವನ್ನು ಸಾರಿದವು; ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಯೋಧರು ಅಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಎಡವಿದರು. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ರಣೋತ್ಸುಕನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹೊರಟಾಗ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಲ್ಕಾಪಾತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ. ನರಿಗಳು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಭಯಂಕರವಾದದ್ದು. ಯೋಧರ ಎಡವುವಿಕೆ — ಹೊರಡುವಾಗ ಕಾಲು ಎಡವುವುದನ್ನು ಅಶುಭ ಶಕುನವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ; ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳದೆ ‘ಧೈರ್ಯಮ್ ಆಲಂಬ್ಯ’ — ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ — ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೃಢನಾದ ಯೋಧ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ‘ವಮಂತಃ ಪಾವಕಜ್ವಾಲಾಃ ಶಿವಾ ಘೋರಾ ವವಾಶಿರೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 6.045.034a ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನ — ಇದು ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಕ್ಯಬಂಧ; ಅಕಂಪನನ ಅಥವಾ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು ಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಘೋರರೂ ಭಯಂಕರ ರೂಪದವರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವವರೂ ಆದ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಮಹೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಯೋಧರು ದೇಹ, ತಲೆ, ಕುತ್ತಿಗೆಗಳು ಸೀಳಿಹೋಗಿ, ಸರ್ವಾಂಗವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಪರಿಘಗಳಂತಹ ತೋಳುಗಳ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದ ಕೆಲವು ಶೂರರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎದುರಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು. ಮರಗಳ, ಬಂಡೆಗಳ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಘೋರವಾದ, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವಂತಹ ಮಹಾ ನಿನಾದ ಅಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ರಥಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದು, ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಘೋರ ಸದ್ದು, ಶಂಖ-ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗಗಳ ತುಮುಲ ಸದ್ದು ಉಂಟಾಯಿತು. ಕೆಲವರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಬಾಹುಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ಅಂಗೈಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳು ಜಜ್ಜಿಹೋದವು; ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ವಾನರರು ಕೆಲವರನ್ನು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಮಾಡಿದರು. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ — ಮರಗಳ ಪತನ, ಬಂಡೆಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆ, ರಥಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷ, ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಟಂಕಾರ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ. ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ‘ಹೃದಯಭೇದನ’ — ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ — ಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ್ದು — ‘ಕೇಚಿದಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸಂತ್ಯಜ್ಯ ಬಾಹುಯುದ್ಧಮಕುರ್ವತ’ (23); ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಾಹುಯುದ್ಧ — ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಯೋಧರು ದೇಹದಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕವಾದವು — ಯಾವುದೇ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯವಧಕಾಂಕ್ಷಿಣಾಮ್’ — ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವವರ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಮಾನ ವೈರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮರೇಷ್ವನಿವರ್ತಿನಃ’ — ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದವರು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವೀರರ ಪ್ರಶಂಸೆ; ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗಗಳು ಯುದ್ಧವಾದ್ಯಗಳು; ಅವುಗಳ ನಾದ ಯೋಧರನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭಗ್ನದೇಹಾಃ’ — ಜಜ್ಜಿಹೋದ ದೇಹದವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯವೂ ಶ್ರವ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ತಾನೇ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ನಾದವೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ. ಕೆಲವು ಯೋಧರು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು — ಇದು ಯುದ್ಧದ ಆವೇಗ.
ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ರಣದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಲೋಕಸಂಹಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅಂತಕನಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ದಿಟ್ಟನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಾದರೋ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನೂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮದವನೂ ಆದ ಅಂಗದನು ಮರವೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಸಿಂಹವು ಸಣ್ಣ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಘೋರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅಂಗದನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆಯೊಡೆದು ಕಡಿದ ಮರಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು. ರಥಗಳಿಂದ, ವಿಚಿತ್ರ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳಿಂದ, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಭೂಮಿ ಆಗ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ಹಾರ, ಕೇಯೂರ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಣಭೂಮಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂಗದನ ವೇಗದಿಂದ ಆ ಮಹಾ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೋಡ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲಿ ನಡುಗಿತು. ‘ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯಮನಂತೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನ ಉಪಮೆ ‘ಸಂವರ್ತಕಾನಲ’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿ. ‘ಸಿಂಹವು ಸಣ್ಣ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ’ ಎಂದು ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸಪೂರ್ಣ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಭೂಮಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದೆಂಬಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂಗದನೊಡನೆ ಅವನ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ, ತಂದೆ ವಾಲಿಯಂತೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮಿ — ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಶಸ್ಸು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧೃಷ್ಟಃ’ — ದಿಟ್ಟ — ಎಂಬ ಅಂಗದನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಸಾಹಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯುವಕನಾದರೂ ಅವನು ನಿರ್ಭಯ. ‘ಕ್ರೋಧತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ’ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಗೆ ಸಮಾನ — ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣರು. ಅಂಗದನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಕಡಿದ ಮರಗಳಂತೆ’ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ — ಅಂಗದನು ಮರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಮರಗಳಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಉಪಮೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ರಥಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಶರೀರಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ; ಇದರಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ದುರ್ಗಮವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ಅವರ ಆಶೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥