॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 52ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷವಧ

ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಂಹಾರ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಥಭಂಗ, ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ವಧೆ

ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಅತಿತುಮುಲವಾದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು — ಅವರು ಘೋರವಾದ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದಲೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಘೋರ ವಾನರರನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತರಿಸಿದರು; ವಾನರರೂ ಮರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಿದರು. ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದರು. ಅವರು ಭಯಂಕರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಘೋರವೂ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಆದ ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದವರಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದ ಶರೀರದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇಹದ ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ಭೀಮವೇಗದ ಆ ಕಪಿಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಥಿಸಿದರು, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿದೆ — ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು ಶಸ್ತ್ರಗಳು — ಬಾಣಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ತ್ರಿಶೂಲಗಳು; ವಾನರರವಾದರೋ ಪ್ರಾಕೃತವಾದವು — ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು. ಈ ವಿರೋಧ ನಾಗರಿಕತೆಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಂತಿದೆ. ‘ಅಮರ್ಷಜನಿತೋದ್ಧರ್ಷಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು — ನೋವಿನಿಂದ ಕೋಪ, ಕೋಪದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಅಂಗ — ಯೋಧನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತ ಶತ್ರುವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣಗಳು ‘ಕಂಕಪತ್ರ’ಗಳು — ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಭೂಮಿಸಮೀಕೃತಾಃ’ — ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು — ಎಂಬ ಪದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ನೆಲದೊಡನೆ ಸಮವಾದರು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಬಲರು ಎಂದು ಕವಿ ಮೊದಲು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಹುಶಾಖೆಗಳ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಅದ್ಭುತವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಥಿಸಿದರು; ರಕ್ತವನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವರು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರಿದರು. ಕೆಲವರು ಪಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಮರಗಳಿಂದ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದರು, ಕೆಲವರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮುರಿದ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ, ಮುರಿದು ಉರುಳಿದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಧ್ವಂಸವಾದ ರಥಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ನಿಶಾಚರರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ವನವಾಸಿಗಳು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಿದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಗಜೇಂದ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಸವಾರರೊಡನೆ ಬಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಜಿಗಿದು ಹಾರಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ಬಾಡಿದ ಮುಖದ, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ ಅವರು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿ, ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶದಂತಿದ್ದ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೇ ಕಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೇಗಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ರಕ್ತ ಕಾರುವುದು, ಪಕ್ಕೆ ಸೀಳುವುದು, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಮಾಡುವುದು, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳುವುದು. ‘ರುಧಿರಭೋಜನಾಃ’ — ರಕ್ತವನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವಿಡಂಬನೆಯಿಂದ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಇತರರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ತಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಪತನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶೋಣಿತಗಂಧೇನ ಮೂಢಾಃ’ — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾದವರು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾದದ್ದು — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯೇ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ‘ಆಪ್ಲುತ್ಯ ಉತ್ಪ್ಲುತ್ಯ’ — ಜಿಗಿದು ಹಾರಿ — ಎಂಬ ಗತಿ ಅವರ ಹಾರುವ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ನೆಗೆದು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಶಸ್ತ್ರಹೀನರಾಗಿ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧ ಶಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದಿಂದ ಬಾಹುಯುದ್ಧವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕೆಲವರು… ಕೆಲವರು…’ ಎಂಬ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಬಹುವಿಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶೈಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ರಥಗಳ, ಧ್ವಜಗಳ, ಖಡ್ಗಗಳ ನಾಶ ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವದ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಆನೆಗಳು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದಲೇ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ‘ಪರ್ವತ’ ಎಂಬ ಪದದ ಆವೃತ್ತಿ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಉಗುರುಗಳೇ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಶಸ್ತ್ರಹೀನವಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ವಾನರರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಕೋಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ರೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಕ್ತ ಸುರಿಸುವವರಾದರು; ಕೆಲವರು ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತತ್ತರಿಸುತ್ತ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದರು. ಕೆಲವು ವನವಾಸಿಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತರಾದರು; ಕೆಲವರು ಕ್ರುದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು. ಕೆಲವರು ಹೃದಯ ಸೀಳಿಹೋಗಿ ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಮಲಗಿದರು; ಕೆಲವರು ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕರುಳು ಹೊರಬಂದವರಾದರು. ಕಪಿಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ ಆ ಅತಿಭಯಂಕರ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಶೋಭಿಸಿತು. ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯೆಂಬ ತಂತಿಯಿಂದ ಮಧುರವಾದ, ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆಗಳೆಂಬ ತಾಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಂದವಾದ ನರಳಾಟವೆಂಬ ಗೀತೆಯುಳ್ಳ ಆ ಯುದ್ಧ ಒಂದು ಗಾಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಾದರೋ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಗುತ್ತ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಲ್ಲ, ವೀರನೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಕಾವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ರತ್ನ — ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಂಗೀತೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆ ವೀಣೆಯ ತಂತಿಯಂತೆ ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿಯುತ್ತದೆ; ಗಾಯಗೊಂಡವರ ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆಗಳು ತಾಳದಂತೆ; ಮಂದವಾದ ನರಳಾಟ ಗೀತೆಯಂತೆ. ಈ ರೂಪಕ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಕರುಣ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ‘ನಗುತ್ತ’ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವಾಗಲೂ ಅವನು ನಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಈ ನಗು ಅವನ ಕೊನೆಯ ನಗು. ಕರುಳು ಹೊರಬರುವುದು ಮೊದಲಾದ ಭೀಷಣ ವಿವರಗಳು ಯುದ್ಧದ ಯಥಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಯುದ್ಧದ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರೋಷೇಣ’ — ರೋಷದಿಂದ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಪರಾಜಯದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳು ಬಹುವಿಧ — ಪ್ರಾಸ, ಮುದ್ಗರ, ಪರಿಘ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಬಿಲ್ಲು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಕುಶಲ. ವಾನರರ ಮರಣದ ವರ್ಣನೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮರಣದ ವರ್ಣನೆಯಂತೆಯೇ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ; ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿ. ‘ವಿದ್ರಾವಿತಾಃ ನಷ್ಟಾಃ’ — ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪಲಾಯನವೂ ಪರಾಜಯದ ಒಂದು ರೂಪ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಂತೆ ಇವನೂ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದಲೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇವನ ಎದುರಿಗೆ ಹನುಮಂತನಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಂಗೀತರೂಪಕವೇ ಈ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ.

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ತಂದೆ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅವನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವೇಗವಾಗಿ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಆ ಬಂಡೆ ಅವನ ರಥವನ್ನು — ಚಕ್ರಗಳು, ಕೂಬರ (ನೊಗದ ಕಂಬ), ಕುದುರೆಗಳು, ಧ್ವಜ, ಬಿಲ್ಲು ಸಹಿತ — ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು, ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಮರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆಯೊಡೆದು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದರು, ಇತರರು ಮರಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ತಕ್ಷಣವೇ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹನುಮಂತನಿದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಂಘರ್ಷ ಅನಿವಾರ್ಯ. ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ — ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮದವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಯುವಿನಂತೆ ಅವನ ವೇಗವೂ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು. ಬಂಡೆಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಚಕ್ರ, ಕೂಬರ, ಕುದುರೆಗಳು, ಧ್ವಜ, ಬಿಲ್ಲು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಏಟಿಗೆ ನಾಶವಾದವು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ‘ಸಂಭ್ರಮಾತ್’ — ಗಾಬರಿಯಿಂದ — ರಥದಿಂದ ಹಾರುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನ ನಗು ಭಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದರೂ ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎದುರಿಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವೀರತೆಯ ಕೊನೆಯ ಪರಿಚಯ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರವೇಶ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ — ಸೇನೆ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಾಗಲೇ ಅವನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮೊದಲ ಏಟು ಯೋಧನನ್ನಲ್ಲ, ರಥವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ರಥಹೀನನಾದ ಯೋಧ ದುರ್ಬಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಷ್ಟೇ ನಾಯಕನ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧನೀತಿ. ‘ಗಿರೇಃ ಶಿಖರಮ್’ — ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರ — ಅವನ ಆಯುಧ; ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕೀಳಲು ಸಮರ್ಥ, ಮುಂದೆ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ತರುವಂತೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ‘ವಿನರ್ದಮಾನಃ’ — ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕೊನೆಯ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮೃತ್ಯುವಿನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ‘ರುಧಿರೋಕ್ಷಿತಾಃ’ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದವರು — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಅವರ ಪರಾಜಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ರೋಷದಿಂದ ಅನೇಕ ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಗದೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಭೀಮವೇಗದ ಆ ಗದೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ವಾಯುಬಲದ ಆ ಕಪಿ ಆ ಏಟನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ತಲೆಯ ನಡುವೆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ, ಅವನು ಕುಸಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪವನಸುತನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ರಕ್ತದ ನದಿಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರದಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಹನುಮಂತನ ಶೌರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಏಟನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಿರುವುದರಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಏಟಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕತೆಯಲ್ಲಿ. ‘ತಂ ಪ್ರಹಾರಮ್ ಅಚಿಂತಯನ್’ — ಆ ಏಟನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಎಂಬ ಮಾತು ಅನೇಕ ಮುಳ್ಳುಗಳ ಗದೆಯೂ ಅವನ ವಜ್ರದೇಹವನ್ನು ನೋಯಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕುಸಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನೂ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಪಪಾತ ಸಹಸಾ ಭೂಮೌ…’, ‘ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ…’, ‘ತ್ರಸ್ತಾಃ ಪ್ರವಿವಿಶುರ್ಲಂಕಾಂ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷತಜವಹಾಃ ಸರಿತಃ’ — ರಕ್ತವನ್ನು ಹರಿಸುವ ನದಿಗಳು — ಎಂಬ ರಕ್ತನದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆಯಾಸವೂ ಕಪಿಗಳ ಸನ್ಮಾನದಿಂದ ಶಮನವಾಯಿತು — ಸಹಚರರ ಪ್ರಶಂಸೆ ವೀರನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರಸ್ಕಾರ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಸೇನಾಪತಿ ಹತನಾದನು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ