ಸರ್ಗ
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ನಿರ್ಗಮನ
ವಾನರರ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಸುದ್ದಿ, ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ ಆದೇಶ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ನಿರ್ಗಮನ, ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು
ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯೂ ಸಚಿವರೊಡನೆಯೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಆಗ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾನರರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಆ ನಿನಾದವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಅವನು ಸಚಿವರ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅನೇಕ ವಾನರರ ಈ ಮಹಾನಾದ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಏಳುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಇವರಿಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆ ವಿಪುಲ ನಾದಗಳಿಂದ ಉಪ್ಪಿನ ಕಡಲೇ ಕದಡಿಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಈ ಮಹಾನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ನೈರ್ಋತರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಕದ ಕಾಲ ಒದಗಿರುವಾಗ ಈ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ವಾನರರ ನಾದವೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ. ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಅಸಂಭವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಏನೋ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಿದೆ. ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಗಂಭೀರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನಾದದ ಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅದು ಭಯದ ಆರ್ತನಾದವಲ್ಲ, ಆನಂದದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷ. ಸಮುದ್ರ ಕದಡಿದುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ನಾದದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಆಪತ್ತನ್ನು ಬೇಗನೆ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಗರ್ವ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕಾಂ ಜನಯತೀವ’ — ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ — ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭಯವನ್ನು ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಭಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜ್ವರವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದನು; ಇಂದು ಅದೇ ಜ್ವರ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದೇ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜ್ಞಾಯತಾಮ್’ — ತಿಳಿಯಲ್ಪಡಲಿ — ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಭಯ — ಇದು ಯುದ್ಧದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ.
ಹಾಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅತಿಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಂಡ ಆ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು ಕೋಟೆಯಿಂದ ಇಳಿದು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ದೀನಮುಖರಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅವರು ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ತೋಳುಗಳು ಅಲುಗಾಡದಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಆ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಗಜೇಂದ್ರರಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದವರು, ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖದವನಾದನು. ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅಮೋಘವಾದ, ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಥಿಸಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಆ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೂ ಮುಕ್ತರಾದರೆ, ನನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬಲವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನ ಬಾಣಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿಬಿಟ್ಟವಲ್ಲ.’ ‘ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದ ಆನೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಆನೆ ಬಲದಿಂದ ಪಾಶವನ್ನು ಹರಿದುಹಾಕುವಂತೆ ಇವರೂ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದರು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಅವರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಜನನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಂಭೀರ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳು ವರದಾನದಿಂದ ಪಡೆದವು, ಅಮೋಘವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು. ಅವುಗಳ ವೈಫಲ್ಯ ದೈವದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶಯಸ್ಥಮ್ ಇದಂ ಸರ್ವಂ ಬಲಮ್’ — ಈ ಸಮಸ್ತ ಬಲವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಇಡೀ ಸೇನೆಯ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಚಿಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮೈಃ’ — ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ — ಎಂಬ ಪದ ನಾಗಪಾಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆ ಬಾಣಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕೋಟೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿ ನೋಡುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಉದಾಹರಣೆ — ಲಂಕೆಯ ಎತ್ತರದ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ‘ವಿವರ್ಣರು’ — ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟವರು — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಭಯದ ಶಾರೀರಿಕ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಪಾಲಿತಾಮ್’ — ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದ ಅದು ಇಂದು ದೃಢವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು ಧೈರ್ಯದ ಕೆಲಸ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶತ್ರುಗಳು’ ಎನ್ನದೆ ‘ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ವಿಜಯವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಾಜಯವನ್ನೂ. ಬಾಣಗಳ ನಿಷ್ಫಲತೆ ಅವನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಮೋಘತ್ವದ ಪರಾಭವ, ಅದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಆಸರೆಯಾಗಿತ್ತು. ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನ ಮುಖವೂ ಬಣ್ಣಗೆಡುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಅವನ ದೂತರದಂತೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕೆರಳಿದ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಬಲದೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ವಾನರರೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡು.’ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವನು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಗೊಳಿಸು; ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ತಡವೇಕೆ?’ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೇನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದನು. ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಘೋರರೂಪದ ನಿಶಾಚರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ‘ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸರ್ಪದ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಿಕೆಯಂತೆ ಅವನ ನಿಟ್ಟುಸಿರು. ಈ ಉಪಮೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಔಚಿತ್ಯವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ಪಗಳೇ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದವು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಕಿಂ ಚಿರೇಣ ಯುಯುತ್ಸತಃ’ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ತಡವೇಕೆ — ಎಂಬ ಅವನ ಮಾತು ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗೆ ವಿಳಂಬ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಬದ್ಧಘಂಟಾಃ’ ರಾಕ್ಷಸರು — ಅವರ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಷಣ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಹರ್ಷ ಇನ್ನೂ ಮುರಿದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ವಾನರರ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಾಯಕನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ: ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಅಕಂಪನ, ಪ್ರಹಸ್ತ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ರಚನೆಯ ಮೂಲ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ನೀತಿ, ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಅವನ ವೀರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಶೂಲ ಮತ್ತು ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು — ಗದೆಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ದಂಡಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಸಲಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಭಲ್ಲೆಗಳು, ಪಾಶಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿ — ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಘೋರವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಕವಚಧಾರಿಗಳಾದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥಗಳ ಮೇಲೆ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮುಖಗಳ ಕತ್ತೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಅತಿವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಹೊರಟರು. ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ತೋಳ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಗುತ್ತ ಹನುಮಂತನು ನಿಂತಿದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ‘ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಕರ್ಕಶ ಸದ್ದಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನು ಏರಿ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಘೋರನೂ ಭಯಂಕರ ರೂಪದವನೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು’ — ಈ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೋಧನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ವಾಹನಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು; ಕತ್ತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಹನ, ಅಶುಭದ ಸೂಚಕವೂ ಹೌದು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ‘ಖರನಿಃಸ್ವನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೋಳ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳು — ಇದು ಮಾಯೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಂಕರತೆಯ ಪ್ರತೀಕ. ಅವನು ‘ನಗುತ್ತ’ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಗರ್ವ ಅವನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ನಕ್ಕಂತೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನೆಲೆ ಮೊದಲೇ ನಿಯೋಜಿತವಾಗಿತ್ತು; ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ರಥಪ್ರವರಮಾಸ್ಥಾಯ…’ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ‘ನರ್ದಂತೋ ಜಲದಾ ಯಥಾ’ — ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಾನರನಾದದ ಉಪಮೆಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಒಂದರ ಗರ್ಜನೆ ಹರ್ಷದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದರದು ದರ್ಪದ್ದು. ‘ವ್ಯಾಘ್ರಾ ಇವ ದುರಾಸದಾಃ’ — ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರು — ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಾಡುಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೇನೆ ಬಹುವಿಧವಾದದ್ದು, ಆದರೆ ಅದರ ನಾಯಕ ಒಬ್ಬನೇ, ಅವನೂ ಗರ್ವಿಷ್ಠ.
ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ರೂರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಡೆದವು. ರಥದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ ಹದ್ದೊಂದು ಬಂದು ಕುಳಿತಿತು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಶವಭಕ್ಷಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಬಂದು ಎರಗಿದವು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಿಳಿಯ ಕಬಂಧ (ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡ) ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಬಳಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮೇಘದೇವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು. ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತ ಗಾಳಿ ಎದುರುಮುಖವಾಗಿ ಬೀಸಿತು; ಕತ್ತಲೆಯ ರಾಶಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬೆಳಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಅತಿಘೋರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು, ಅವನ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡರು. ಆಮೇಲೆ ಅನೇಕ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ರಣೋತ್ಸುಕನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಅತಿಭಯಂಕರನೂ ಆದ ಅವನು ಹೊರಬಂದು, ರಾಘವನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ, ಮಹಾಪ್ರವಾಹದಂತಿದ್ದ ವಿಶಾಲ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾದದ್ದು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನಾಯಕನು ಹೊರಡುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅವನ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದ್ದು, ಶವಭಕ್ಷಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಕಬಂಧ, ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಭೂಕಂಪ, ಎದುರುಗಾಳಿ, ಕತ್ತಲೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರೂ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ವೀರತೆ, ಆದರೆ ವಿವೇಕಹೀನವಾದದ್ದು. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಮುಮುಹೂ ರಾಕ್ಷಸಾಃ ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ‘ಮಹೌಘಕಲ್ಪಾ’ — ಪ್ರಳಯಸಮುದ್ರದಂತಿರುವುದು — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪರಾಜಯ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಸೇನಾಪತಿ ಹೊರಡುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳೂ — ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ, ಮೋಡಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು — ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ; ಇದು ಅಧರ್ಮಪಕ್ಷದ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಪ್ರತ್ಯಷೇಧಯನ್’ — ತಡೆದವು — ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥವತ್ತಾದದ್ದು — ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥