॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 50ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಗರುಡನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಿಡುಗಡೆ

ವಾನರಸೇನೆಯ ಪಲಾಯನ ಮತ್ತು ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ, ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಂತ್ವನ, ಔಷಧಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸುಷೇಣನ ಮಾತು, ಗರುಡನ ಆಗಮನ, ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಗರುಡನ ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ, ವಾನರರ ಸಿಂಹನಾದ

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಈ ಸೇನೆ ಏಕೆ ತಲ್ಲಣಗೊಂಡಿದೆ?’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ಬಾಣಗಳ ಬಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ಮಹಾತ್ಮ ದಶರಥಪುತ್ರರು ಶರಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಆಗ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ; ಏನೋ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಈ ಕಪಿಗಳು ಮುಖ ಬಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು, ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಅರಳಿಸಿಕೊಂಡು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನಾಚುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎಳೆದಾಡುತ್ತಾರೆ, ಬಿದ್ದವನನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.’ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ವೀರ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ರಾಘವನನ್ನೂ ಜಯಾಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ವಾನರರಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನು ವಿಭೀಷಣ, ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ಮಗನೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತೀವ್ರ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬಹು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ, ಬಹಳವಾಗಿ ಹೆದರಿರುವ ಇವರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸು; ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆಯ ಜಾಂಬವಂತನು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಕರಡಿರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಕಂಡು, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯಗ್ರಸ್ತ ಸೈನಿಕರು ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಬಿದ್ದ ಸಹಚರನನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮೂಢವಾತಾ ನೌಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಗಾಳಿ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿದ ದೋಣಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅನುಭವಿ ನಾಯಕ; ಸೇನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿದ್ದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವೃದ್ಧ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಾನ್ಯ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ವಾನರರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನು ‘ಜಯಾಶಿಷಾ’ — ಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ — ಅಭಿನಂದಿಸುವುದು ಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ಅವನ ಆಶಾವಾದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾನರಭೀಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ವಿಭೀಷಣ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ವಾನರರಿಗೆ ಭೀಷಣನಾದವನು ಎಂಬ ರೂಪ ಎರಡೂ. ತಾನೇ ರಾಮನ ಭಕ್ತನಾದವನೇ ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು, ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅಂಗದನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವನು ‘ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೇ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನ ಈ ಸ್ವರ ಅವನ ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಮಗನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶಾಂತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರ ಪತನ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಯಾವುದೋ ಹೊಸ ಭಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಊಹೆ ಸರಿ — ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನವೇ ಹೊಸ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಅವನು ಭಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಭಯ ಕುರುಡು, ನಾಯಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಋಕ್ಷರಾಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರಡಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಕ್ತಸಾಧ್ವಸಾಃ’ — ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರವಾದುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಗರುಡನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಯಕನ ಪತನ ಸೇನೆಯ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೇನೆಯ ಈ ದಶೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಕೈಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಹಿಂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಅತ್ತನು, ವಿಲಪಿಸಿದನು — ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯರೂ ಆದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಪಟಯೋಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನಾದ ಈ ದುಷ್ಪುತ್ರನು, ಈ ದುರಾತ್ಮನು, ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸೀಯ ಕುಟಿಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೇರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ವಂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಇವರು ಎರಡು ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದೆನೋ, ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಿಬ್ಬರೂ ದೇಹನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದು ರಾಜ್ಯದ ಮನೋರಥ ನಷ್ಟವಾದ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡ ಶತ್ರು ರಾವಣನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅವನ ಅಣ್ಣನ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ದುಷ್ಪುತ್ರ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಿಹ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ — ಕುಟಿಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ — ಎಂಬುದು ಕೂಟನೀತಿಯನ್ನೂ, ‘ಋಜುವಿಕ್ರಮೌ’ — ನೇರ ಪರಾಕ್ರಮದವರು — ಎಂಬುದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿ ಎರಡರ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ವಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಲ್ಯಕೌ ಇವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಲ್ಯಕ ಎಂದರೆ ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದದ್ದು; ಹಾಗೆಯೇ ಇವರು ಬಾಣಗಳಿಂದ. ‘ಜೀವನ್ನದ್ಯ ವಿಪನ್ನೋಽಸ್ಮಿ’ — ಇಂದು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಾಶವಾದೆ — ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಭೀಷಣನ ದಶೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದವನು, ಇಂದು ಆಶ್ರಯವೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೂ ಗತಿಯಿಲ್ಲ, ವಾನರರ ನಡುವೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕಾದವನು — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮಿತ್ರರು ಪರಸ್ಪರ ಆಸರೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣೊರೆಸುವುದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಇಂದು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ — ವಿಭೀಷಣನ ಈ ನಡವಳಿಕೆ ಸೇವಾಭಾವದ ಸೂಚಕ. ‘ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾಂಕ್ಷಿತಾ’ — ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ರಾಜಕೀಯ ಆಶೆಯನ್ನೂ ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ರಾಜ್ಯವೂ ತನ್ನ ಗುರಿಯೆಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಸಹೋದರರ ಗುಣಗಳನ್ನು — ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನರು, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು’ ಎಂದು — ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ನಷ್ಟವನ್ನು.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಗನೊಡನೆ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ಗರುಡನ ನೆರವು ಪಡೆದ ಈ ರಾಘವಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ರಣದಲ್ಲಿ ಗಣಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವರು.’ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಾವ ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ಶೂರ ವಾನರಗಣಗಳೊಡನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗು. ನಾನಾದರೋ ಮಗನೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಇಂದ್ರನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದಂತೆ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿಟ್ಟನು, ಇಂದು ಅವನೇ ಇತರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಗರುಡಾಧಿಷ್ಠಿತೌ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚನೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಗರುಡನ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶರಸಂಪೀಡಿತೌ’ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರು — ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಸುಷೇಣನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವ, ವೈದ್ಯವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹೋದರರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶಕ್ರನು ನಷ್ಟವಾದ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಸುರರು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಮರಳಿ ಪಡೆದಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು. ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನೇ ಪೂರೈಸುವೆ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ತೊರೆದುದಕ್ಕೆ ಧರ್ಮವೇ ಮೂಲವೆಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ವಿಭೀಷಣನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಿರಾಶೆಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ — ಮಿತ್ರನ ಶೋಕವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ತಾನೇ ದೃಢನಾದನು.

ವಾನರೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಷೇಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ದೇವಾಸುರರ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನಾನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಆಗ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ದಾನವರು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುತ್ತ ಹೊಡೆದರು. ನೊಂದ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದ ಅವರನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದಲೂ ಓಷಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತರಲು ಸಂಪಾತಿ, ಪನಸ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು ವೇಗದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕ್ಷೀರಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ. ಆ ಕಪಿಗಳು ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಎರಡು ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲರು — ದಿವ್ಯವಾದ ಸಂಜೀವಕರಣಿ ಮತ್ತು ದೇವನಿರ್ಮಿತವಾದ ವಿಶಲ್ಯೆ. ಸಾಗರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತವನ್ನು ಮಥಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಿವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮೌಷಧಿಗಳಿವೆ. ಆ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಈ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಸುಷೇಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮಾಣ (ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ), ಔಷಧಿಗಳ ಪರಿಚಯ, ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ನಿರ್ದೇಶನ. ‘ಸಂಜೀವಕರಣಿ’ ಸತ್ತವನನ್ನೂ ಬದುಕಿಸುತ್ತದೆ, ‘ವಿಶಲ್ಯೆ’ ದೇಹದಿಂದ ಬಾಣದ ಮೊನೆಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ. ಚಂದ್ರ, ದ್ರೋಣ ಪರ್ವತಗಳು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿರುವುದು ಅಮೃತಮಂಥನದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಶಕ್ತಿಪ್ರಹಾರವಾದಾಗ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ತರುವನು. ವೈದ್ಯನಾದ ಸುಷೇಣನೂ ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯ. ಆದರೆ ಈ ಉಪಾಯದ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವಾಸುರಂ ಮಹಾಯುದ್ಧಮ್ ಅನುಭೂತಮ್’ — ದೇವಾಸುರ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಷೇಣನು ಕೇವಲ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ವಾನುಭವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಪಾತಿ, ಪನಸ ಮೊದಲಾದವರು’ ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಚೀನ ರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಓಷಧಿಗಳೂ ಸೇರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ. ‘ಪಾರ್ವತೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಓಷಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಷೇಣನ ಸಲಹೆ ಕೊನೆಗೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ವಿದ್ಯೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೂ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಗಾಳಿಯು ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಕದಡಿ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಬೀಸಿತು. ಮಹಾ ರೆಕ್ಕೆಗಾಳಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದ್ವೀಪಗಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ಕೊಂಬೆಗಳು ಮುರಿದು ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಡೆಯುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳು ಹೆದರಿದವು; ಎಲ್ಲ ಜಲಜಂತುಗಳೂ ಬೇಗನೆ ಉಪ್ಪಿನ ಕಡಲಿನ ಆಳಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವೈನತೇಯ ಗರುಡನನ್ನು ಕಂಡರು. ಅವನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ, ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರನ್ನು ಬಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ನಾಗಗಳು ಓಡಿಹೋದವು. ಆಗ ಸುಪರ್ಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಸವರಿದನು. ವೈನತೇಯನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವರ ಗಾಯಗಳು ಮಾಗಿದವು, ಅವರ ದೇಹಗಳು ಬೇಗನೆ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯಿಂದ ನಯವಾಗಿ ಹೊಳೆದವು. ಅವರ ತೇಜಸ್ಸು, ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಓಜಸ್ಸು, ಉತ್ಸಾಹ, ಮಹಾಗುಣಗಳು, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮೃತಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದವು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಗರುಡನು ಇಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಗರುಡನ ಆಗಮನದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಗಾಳಿ, ಮೋಡಗಳು, ಮಿಂಚು, ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳು, ಮರಗಳ ಉರುಳುವಿಕೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಾಳಿಯ ಫಲ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗಗಳು ಗರುಡನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶತ್ರುಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವು ಓಡಿಹೋದವು — ಇದರಿಂದ ನಾಗಪಾಶದ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ: ಬಾಣಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ನಾಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಗರುಡನ ಸ್ಪರ್ಶ ಔಷಧಿಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಗಾಯಗಳು ತಕ್ಷಣ ಮಾಗುತ್ತವೆ, ಗುಣಗಳು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ವಿಪತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಲಾಭಕ್ಕೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗರುಡನ ಸುವರ್ಣವರ್ಣವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸ್ಪರ್ಶ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಗಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರದರ್ಶನ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮೃತಿ’ ಎಂಬ ಮಾನಸಿಕ ಗುಣಗಳೂ ವೃದ್ಧಿಯಾದವು. ದಿವ್ಯಾನುಗ್ರಹ ದೇಹವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುವರ್ಣೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ತನೂ’ — ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯ ನಯವಾದ ದೇಹಗಳು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ರೋಗಮುಕ್ತನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡನು ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ಈ ಆಲಿಂಗನ ಸಖ್ಯದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಸಮುದ್ರದ ಜೀವಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ಆಳವಾದ ನೀರನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು — ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳಿಗೂ ಸಮುದ್ರಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯಕಾರಣ. ಕವಿ ಗರುಡನ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲು ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ, ಅನಂತರ ದೃಶ್ಯದ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ರಾವಣಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾ ಸಂಕಟವನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಉಪಾಯದಿಂದ ದಾಟಿದ್ದೇವೆ, ಬೇಗನೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನೂ ಅಜ್ಜ ಅಜನನ್ನೂ ಕಂಡಾಗ ಹೇಗೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಹೃದಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತಿದೆ. ರೂಪಸಂಪನ್ನನಾದ, ದಿವ್ಯಮಾಲೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಗಂಧಲೇಪನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ, ದಿವ್ಯಾಭರಣಭೂಷಿತನಾದ ನೀನು ಯಾರು?’ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ವೈನತೇಯನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಖ, ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಾಣ; ಗರುತ್ಮಂತನಾದ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೆ ನೆರವಾಗಲೆಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಸುರರಾಗಲಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ದಾನವರಾಗಲಿ, ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಗಂಧರ್ವಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ — ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಅತಿಭಯಂಕರ ಬಾಣಬಂಧನವನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಉಗ್ರವಿಷದ ಈ ಕಾದ್ರವೇಯ ನಾಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಾಣಗಳಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿದ್ದವು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನೇ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆತುರದಿಂದ ಬಂದೆನು. ಈ ಮಹಾಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದೀರಿ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನೀವು ಸದಾ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಪಟಯೋಧರು; ಶುದ್ಧಭಾವದ ಶೂರರಾದ ನಿಮಗಾದರೋ ನೇರತನವೇ ಬಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೀವು ನಂಬಬಾರದು; ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸದಾ ಕುಟಿಲರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.’ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ‘ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಗರುಡನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ರಹಸ್ಯಮಯ — ‘ಬಹಿಶ್ಚರಃ ಪ್ರಾಣಃ’ — ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ — ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು (ತಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನನಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾದ್ರವೇಯರು ಎಂದರೆ ಕದ್ರುವಿನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಾಗಗಳು; ಕದ್ರು ಗರುಡನ ತಾಯಿ ವಿನತೆಯ ಸವತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೂ ಗರುಡನಿಗೂ ಇರುವ ವೈರ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಗರುಡನ ಉಪದೇಶ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸಾರ — ಧರ್ಮಯೋಧರು ನೇರ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಟಯೋಧರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ‘ಆರ್ಜವಂ ಬಲಮ್’ — ನೇರತನವೇ ಬಲ — ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನೇರ ಸ್ವಭಾವದವನು ಬೇಗನೆ ವಂಚನೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಗರುಡನನ್ನು ಅರಿಯನು — ಇದು ಮಾನುಷಲೀಲೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಗರುಡನ ಉತ್ತರವೂ ಗೂಢ — ‘ನಿನ್ನ ಸಖ’, ‘ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ’ ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗರುಡನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನ. ಆದರೆ ‘ಸಖ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಪಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಹಸ್ಯ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ಬಿಡುಗಡೆಯ ಕಾರಣ, ನಾಗಗಳ ಪರಿಚಯ, ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶ. ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಬಿಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಗರುಡನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಪ್ರಮಾದಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ — ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು — ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ. ‘ಏತೇನೈವ ಉಪಮಾನೇನ’ — ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ — ಎನ್ನುತ್ತ ಗರುಡನು ನಾಗಪಾಶದ ಘಟನೆಯನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅನುಭವದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕು. ರಾಮನೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನ ಮತ್ತು ಅಜನ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನ ಕುಲಗೌರವವನ್ನೂ, ಗರುಡನ ಬಗ್ಗೆ ಪಿತೃಸಮಾನ ಆದರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹರ್ಷಪರ್ಯಾಕುಲೇಕ್ಷಣ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಆನಂದದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಗರುಡನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸಖನಂತೆ ಅವನು ಸ್ನೇಹ ತೋರುತ್ತಾನೆ, ಗುರುವಿನಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುದ್ಧಭಾವಾನಾಮ್’ — ಶುದ್ಧಭಾವದವರ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೌಟಿಲ್ಯವನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಪರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬೀಳ್ಕೊಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ರಾಘವ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುವೆನು. ರಾಘವ, ನಮ್ಮ ಸಖ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಪಡಬೇಡ; ವೀರನೇ, ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಈ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವೆ. ಬಾಣಗಳ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಶತ್ರು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಸುಪರ್ಣನು ವನವಾಸಿಗಳ ನಡುವೆ ರಾಮನನ್ನು ರೋಗಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ‘ಸಖ್ಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಿಪೂಣಾಮ್ ಅಪಿ ವತ್ಸಲ’ — ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು — ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕರುಣೆಯ ಪರಿಚಾಯಕ. ‘ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವೃದ್ಧರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವರು’ ಎಂಬ ಗರುಡನ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಳಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಗತಿಯ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ಆಲಿಂಗನವೂ ಸಖನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಗರುಡನು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವಾಮಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಸತ್ತ ರಾವಣನಿಗೂ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ರಾಮನು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶರೋರ್ಮಿಭಿಃ’ — ಬಾಣಗಳ ಅಲೆಗಳಿಂದ — ಎಂಬ ರೂಪಕ: ಬಾಣಗಳು ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತವೆ. ಗರುಡನ ಆಗಮನ ಹೇಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಗಮನವೂ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿಯೇ ಅವನು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವೆಲ್ಲ ವಾನರರ ನಡುವೆಯೇ ನಡೆಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು.

ಆಮೇಲೆ ರೋಗಮುಕ್ತರಾದ ರಾಘವರನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು, ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು, ಮೃದಂಗಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು; ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಇತರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದರು. ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳ ಅತಿಭಯಂಕರ ನಾದದಂತೆ, ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ತುಮುಲ ನಿನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗಗಳ ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉಲ್ಲಾಸಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ‘ಯಥಾಪುರಮ್’ — ಹಿಂದಿನಂತೆ — ಎಂಬ ಪದ ವಾನರರು ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಮೊದಲ ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆ ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಶಂಖಗಳ ನಾದ ಉತ್ಸವದ ವಾದ್ಯವೂ ಹೌದು, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನವೂ ಹೌದು. ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ನಿಂತರು, ಅಂದರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾದರು. ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದುದು ಪ್ರತಿದಾಳಿಯ ಆರಂಭ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ವಾನರರು ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ನಾದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಚಿಂತೆಗೆ ಈಡುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ನಿದಾಘಸ್ಯ ಕ್ಷಯೇ’ — ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶನ ಶೋಕದ ಬೇಸಗೆ ಮುಗಿದು ಉತ್ಸಾಹದ ಮಳೆಗಾಲ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ನಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ