ಸರ್ಗ
ರಾಮವಿಲಾಪ
ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ವಿಲಾಪ, ತಾಯಂದಿರ ಚಿಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಸ್ಮರಣೆ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಅನುಮತಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಪಲಾಯನ
ಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಬದ್ಧರಾದ ದಶರಥಪುತ್ರರು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಮಲಗಿದ್ದರು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ತ್ವಬಲದಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಆಗ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳು ಆಳವಾಗಿ ನಾಟಿದ್ದ, ದೀನಮುಖನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ಆತುರನಾದ ಅವನು ವಿಲಪಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಎಚ್ಚರ ಅವನ ಆತ್ಮಬಲದ ಫಲ — ‘ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ತ್ವಯೋಗದಿಂದಲೂ’ ಎಂದು ಕವಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ದೃಢ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಮೊದಲು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಮೂರ್ಛಿತ, ಅವನ ಮುಖ ದೀನ. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಯೋಚನೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ — ಇದು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಢಮರ್ಪಿತ’ ಎಂಬ ಪದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ಆಳವಾಗಿ ಹೊಕ್ಕಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಶೋಕವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಒಡೆಯನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ, ನಾಗಪಾಶವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಮಲಗಿರುವ ತಮ್ಮನನ್ನು ಇಂದು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸೀತೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ, ಜೀವದಿಂದಲಾದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಸಿಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ತಮ್ಮ, ಸಚಿವ, ಯುದ್ಧಸಹಾಯಕ ಸಿಗಲಾರನು. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ವಾನರರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು. ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಮಗನನ್ನು ನೋಡಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ಕರುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನಡುಗುವ ಹಸುವಿನಂತೆ, ಕುರರಿಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹೋದರೆ, ಹೇಗೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಿ? ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ “ನನ್ನೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದವನು, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬಂದೆ” ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಾಡುವ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು, ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ಸೀತೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಸಿಗಬಹುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ತಮ್ಮ ಸಿಗಲಾರ’. ಇದು ಸೀತೆಯ ಅವಮಾನವಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತು; ಇಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವೇ ಪ್ರಧಾನ. ‘ಸಾಂಪರಾಯಿಕ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾಯಂದಿರ ಚಿಂತೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವನು ತಾಯಂದಿರ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಂತೆ. ‘ವಿವತ್ಸಾಂ ವೇಪಮಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಕಾರಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದವಳು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ, ಅವಳೂ ತಾಯಿಯೇ. ರಾಮನ ಈ ಶೋಕ ಅವನ ಮಾನವೀಯ ಮುಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅವತಾರನಾದರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಪ್ರಾಣಾನ್’ (ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ, ಆದರೆ ‘ಯದಿ’ (ಆಗಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಂಶಯ ಉಳಿದಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು.
‘ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೆಸಗಿದ ಅನಾರ್ಯನಾದ ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನಂತೆ ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅತಿ ವಿಷಣ್ಣನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಇಂದು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನಂತಿರುವ ನೀನು ಆರ್ತನಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲಾರೆ. ಯಾರಿಂದ ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರೋ, ಆ ಶೂರನಾದ ನೀನು ಅದೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ. ಈ ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಮಲಗಿರುವ, ಬಾಣಮಯನಾದ ನೀನು ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾರೆ; ನೋವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಇವನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು. ಬಂಧುಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಅನಾರ್ಯನಾದ ನನ್ನ ದುರ್ನೀತಿಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗಲೂ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದಾದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಿದ್ದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಐನೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶಕ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಇವನು ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ, ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಪರಾಕ್ರಮ. ‘ಕಠೋರವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯಕ್ಕೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ — ಕೋಪಗೊಂಡಾಗಲೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನೊಡನೆ ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ‘ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೆಸಗಿದ ಅನಾರ್ಯ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಸ್ತಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಸೂರ್ಯನು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನ ಸಹಸ್ರಬಾಹು, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧನುರ್ಧಾರಿ; ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು ಎಂಬುದು ಸ್ತುತಿ. ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಪರೈಃ’ (ಶತ್ರುಗಳಿಂದ) ಎಂದಿದೆ. ‘ಅತಿ ವಿಷಣ್ಣನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವನವಾಸದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ — ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣದಲ್ಲಿ, ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಇಂದು ಅವನೇ ಮೌನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿ. ‘ನೋವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾಗದವನ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತನಾಡಲಾರ, ಆದರೆ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮದ ಪರಸ್ಪರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ವೀರನೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಸುಖದ ನೆನಪು ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಶಯನದ ವೈರುಧ್ಯವಿದೆ.
‘ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಅರಸನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನನ್ನ ಸುಳ್ಳಾದ ಮಾತು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು; ರಾಜನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೆಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಾವಿಸಿ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವನು. ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ, ನೀಲ-ನಲರೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು, ಸುಗ್ರೀವ. ಇತರರಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಋಕ್ಷರಾಜನಿಂದಲೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲಾಧಿಪನಿಂದಲೂ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಂಗದನೂ ಮೈಂದನೂ ದ್ವಿವಿದನೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು; ಕೇಸರಿಯೂ ಸಂಪಾತಿಯೂ ಘೋರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಗಜ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಪಣವಿಟ್ಟ ಇತರ ವಾನರರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಸುಗ್ರೀವ, ಮಾನವರಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಲೀ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಲೀ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಪರಮವಾದುದನ್ನೆಲ್ಲ ಧರ್ಮಭೀರುವಾದ ನೀನು ಮಾಡಿರುವೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ಈ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ; ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯೊಡನೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಹುದು.’ ಅವನ ಆ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕಪ್ಪಲ್ಲದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಧಾನ — ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಈಡೇರದಿರುವುದು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ — ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತು ವಿಫಲವಾಗುವುದು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ. ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದುರ್ಬಲನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾವಣನು ಆಕ್ರಮಿಸಬಹುದು ಎಂದು. ‘ದೈವವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವನ ಮಾನುಷಭಾವದ ಸೂಚಕ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ್ದು — ‘ವರ್ತಯಾಂಚಕ್ರಿರೇಽಶ್ರೂಣಿ…’ ಎಂಬುದು. ‘ತತ್ತು ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರಲಪ್ತಮ್’ (ಆ ಸುಳ್ಳಾದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಆಗ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ್ದನು. ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಡುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸುಗ್ರೀವನ ಅನಂತರ ಅವನೇ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ನೀಲ-ನಲರ ಹೆಸರುಗಳು ಸೇತುನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅದೇ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಸಾಧ್ಯ. ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ಗೋಲಾಂಗೂಲಾಧಿಪ ಗವಾಕ್ಷ, ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಕೇಸರಿ, ಸಂಪಾತಿ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನು ಯಾರ ಸೇವೆಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮೈತ್ರಿಯ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಋಣವೆಂದಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳದ್ದು, ಆದರೆ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದು. ವಾನರರ ಕಣ್ಣೀರು ಅವರ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿಯೂ ಅಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಸಹಾಯ ಕೇವಲ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತ್ವರೆಯಾಗಿ ಬಂದನು. ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ತ್ವರೆಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ‘ಇವನು ರಾವಣಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಓಡಿಹೋದರು. ವಿಭೀಷಣನ ಬಣ್ಣ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಂತೆಯೇ ಕಪ್ಪು, ಅವನೂ ರಾಕ್ಷಸ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭ್ರಮೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಜಾಂಬವಂತರು ಈ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವರು, ಅನಂತರ ಗರುಡನು ಬರುವನು. ವಾನರರ ಭಯದ ಆಳ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्ग॥ ४९॥