ಸರ್ಗ
ಸೀತಾವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜಟೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆ
ಲಕ್ಷಣಜ್ಞರ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳ ವೈಫಲ್ಯ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳ ಸ್ಮರಣೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಚಿಂತೆ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು
ಪತಿಯೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಅತಿಯಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು — ‘ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞರು ನನಗೆ “ನೀನು ಪುತ್ರವತಿಯೂ ಸುಮಂಗಲಿಯೂ ಆಗುವೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಆ ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇಂದು ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳುಗಾರರಾದರು. ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಯಜ್ಞಕರ್ತನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ, ಸತ್ರಯಾಗ ಮಾಡುವವನ ಪತ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಅವರೂ ಇಂದು ಸುಳ್ಳುಗಾರರು. ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ವೀರರಾದ ರಾಜರ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಪತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿತಳಾದವಳು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೋ, ಅವರೂ ಸುಳ್ಳುಗಾರರು. ಯಾವ ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಶುಭಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಅವರೂ ಇಂದು ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳುಗಾರರು.’ ಈ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷತೆ ‘ತೇಽದ್ಯ ಸರ್ವೇ ಹತೇ ರಾಮೇ ಜ್ಞಾನಿನೋಽನೃತವಾದಿನಃ’ (ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇಂದು ಸುಳ್ಳುಗಾರರು) ಎಂಬ, ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ. ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಶೋಕದ ಲಯವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವಂತೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ವೈಫಲ್ಯದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರೂ ಹೇಳಿದ್ದು ಇಂದು ಸುಳ್ಳಾಯಿತು. ‘ಯಜ್ವನೋ ಮಹಿಷೀ’ (ಯಜ್ಞಕರ್ತನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ), ‘ಸತ್ರಿಣಃ ಪತ್ನೀ’ (ಸತ್ರಯಾಗಿಯ ಪತ್ನಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಜನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವನು ಎಂಬುದು ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿತ್ತು. ‘ಪುತ್ರವತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಸೀತೆಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಲಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ಸೀತೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಈಗ ಅದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಡಂಬನೆಯೇ ಓದುಗನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ.
‘ಯಾವ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿನ ಪದ್ಮರೇಖೆಗಳಿಂದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜರಾದ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಡನೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪದ್ಮಗಳು ನನ್ನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಯಾವ ಅಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಭಾಗ್ಯಹೀನರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ, ಅವನ್ನು ಹತಲಕ್ಷಣೆಯಾದ ನಾನು ಹುಡುಕಿ ನೋಡಿದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ, ಸತ್ಯನಾಮವುಳ್ಳ ಪದ್ಮಗಳು ಇಂದು ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿವೆ. ನನ್ನ ಕೂದಲು ನವಿರಾಗಿ, ಸಮವಾಗಿ, ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಹುಬ್ಬುಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಕೂಡಿಲ್ಲ; ಕಣಕಾಲುಗಳು ದುಂಡಾಗಿ ರೋಮರಹಿತವಾಗಿವೆ; ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ನಿಕಟವಾಗಿವೆ. ಕಣತಲೆಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೈಗಳು, ಪಾದಗಳು, ಹರಡುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು ಸಮವಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಉಗುರುಗಳು ದುಂಡಾಗಿ ನಯವಾಗಿವೆ, ಬೆರಳುಗಳು ಸಮವಾಗಿವೆ. ಸ್ತನಗಳು ನಿಕಟವಾಗಿ ಪೀನವಾಗಿವೆ, ಚೂಚುಕಗಳು ಒಳಸರಿದಿವೆ; ನಾಭಿ ಆಳವಾಗಿದ್ದು ಸುತ್ತಲೂ ಉಬ್ಬಿದೆ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳೂ ಎದೆಯೂ ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ನನ್ನ ಮೈಬಣ್ಣ ಮಣಿಯಂತಿದೆ, ಮೈಯ ರೋಮಗಳು ಮೃದುವಾಗಿವೆ; ಹನ್ನೆರಡು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು. ನನ್ನ ಕೈಕಾಲುಗಳು ಪೂರ್ಣ ಯವರೇಖೆಗಳುಳ್ಳವು, ಬೆರಳುಗಳ ನಡುವೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದವು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವು; ‘ಮಂದಸ್ಮಿತೆ’ ಎಂದೂ ಕನ್ಯಾಲಕ್ಷಣಜ್ಞರು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪತಿಯೊಡನೆ ನನಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು, ಅದೆಲ್ಲವೂ ಇಂದು ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು.’ ಈ ಭಾಗ ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಮಾಣ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶರೀರಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸೀತೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲ್ಲ — ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದರೆ ವೈಧವ್ಯ ಹೇಗೆ ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತ್ರಿಜಟೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವಳು — ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ರಾಮನು ಬದುಕಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ‘ಹತಲಕ್ಷಣಾ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಿಷ್ಫಲವೆಂದು ಅವಳೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವೇ ವಿಘ್ನಗೊಂಡಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ವನವಾಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕೇವಲ ಸೌಂದರ್ಯದವಲ್ಲ, ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿವೆ — ಪಾದಗಳಲ್ಲಿನ ಪದ್ಮರೇಖೆಗಳು ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿತ್ವವನ್ನು, ಕೈಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಯವರೇಖೆಗಳು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು, ಆಳವಾದ ನಾಭಿ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ‘ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಜನಕನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಇಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಸ್ಮರಣೆ ಅವಳ ಬಾಲ್ಯದ ಆಸೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಯನಾಮಾನಿ ಪದ್ಮಾನಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ‘ಪದ್ಮಾ’ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪದ್ಮಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವೈಧವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ, ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಹುಡುಕಾಟವೇ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಆಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ನನ್ನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಲಕಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದ ಈ ಸಹೋದರರು ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾಘವರು ವಾರುಣ, ಆಗ್ನೇಯ, ಐಂದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಇಂದ್ರಸಮಾನರಾದ ನನ್ನ ನಾಥರು — ಅನಾಥಳಾದ ನನ್ನವರು — ಕಾಣದ ಶತ್ರುವಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾಘವನ ದೃಷ್ಟಿಪಥವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಶತ್ರು, ಅವನು ಮನೋವೇಗಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಾಲನಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಅತಿಭಾರವಲ್ಲ, ಕೃತಾಂತನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಅತಿಕಷ್ಟ; ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ರಾಮನಿಗಾಗಲೀ, ಮಹಾರಥನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಲೀ, ನನಗಾಗಲೀ, ನನ್ನ ತಾಯಿಗಾಗಲೀ ಅಷ್ಟು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ಅತ್ತೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವಷ್ಟು. ಅವಳು ನಿತ್ಯವೂ “ವ್ರತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನಾನು ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ?” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ.’ ‘ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು’ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ — ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಸ್ವಕೇಂದ್ರಿತವಲ್ಲ; ಪತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಳು ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಅವಳ ಉದಾರತೆಗೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ. ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮಾನವನಾದರೂ ದೇವತೆಗಳ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಕಾಣದ ಶತ್ರುವಿನ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಯುತ ಆಕ್ಷೇಪ — ಎದುರುಬದುರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎಂದೂ ಸೋಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾದನು. ‘ಕಾಲನಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಅತಿಭಾರವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ದೈವದ ಸರ್ವಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಜನಸ್ಥಾನದ ಶೋಧನೆ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದು. ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಹಗುರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪತನ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ‘ನನ್ನ ನಾಥರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವಳ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವಿನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವಳು ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತೆ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಸೀತೆ ಅತ್ತೆಯ ಆಸೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ’ ಎಂಬ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯೇ ಅವಳ ಜೀವನದ ಆಧಾರ.
ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿ ತ್ರಿಜಟೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವಿ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ, ನಿನ್ನ ಈ ಪತಿ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತಾದ, ತಕ್ಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನು ಹತನಾದರೆ ಯೋಧರ ಮುಖಗಳು ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವೈದೇಹಿ, ಇದು ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ದಿವ್ಯವಿಮಾನ; ಇವರಿಬ್ಬರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಇದು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಧಾನ ವೀರನು ಹತನಾದ ಸೇನೆ ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಉದ್ಯಮವಿಲ್ಲದೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೋಣಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವಂತೆ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸೇನೆ ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ, ತಪಸ್ವಿನಿಯೇ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ; ಇದನ್ನು ನಾನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಈ ಅನುಮಾನಗಳಿಂದ ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗು; ಹತರಾಗದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ನೋಡು; ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸುಖಕರವಾದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆ. ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರೂ ಇವರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಅಂತಹ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಮಹಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಇವರನ್ನು ಕಾಂತಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಪುರುಷರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ವಿಕಾರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಶೋಕವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತೊರೆ; ಇಂದು ಇವರು ಜೀವ ತೊರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಶುದ್ಧ ತರ್ಕದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ದಿವ್ಯವಿಮಾನದ ನಿಯಮ, ಸೇನೆಯ ವರ್ತನೆ, ಮುಖದ ಕಾಂತಿ. ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದರೂ ಅವಳು ಸತ್ಯವಾದಿನಿ, ಸೀತೆಯ ಶೀಲದಿಂದ ಮನಸೋತವಳು. ‘ಚುಕ್ಕಾಣಿಯಿಲ್ಲದ ದೋಣಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ನಾವಿಕನಿಲ್ಲದ ದೋಣಿ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದೆ ಸುತ್ತುವಂತೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆ. ಈ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗೆ ಸಮಾನ — ಇಬ್ಬರೂ ‘ಕಾಂತಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸಜಾತಿಯಲ್ಲೂ ಸಜ್ಜನರ ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪತಿ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ’; ಅನಂತರ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರ ಒಂದೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲ ಕಾರಣ ಯೋಧರ ಮುಖಗಳು — ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೈನಿಕರು ಶೋಕದಿಂದ ಬಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೋಪ-ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು ಪುಷ್ಪಕದ ದಿವ್ಯತೆ — ಈ ವಿಮಾನ ವಿಧವೆಯನ್ನು ಹೊರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಮೂರನೆಯದು ಸೇನೆಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ — ವಾನರಸೇನೆ ಓಡಿಹೋಗಿಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮುಖದ ಕಾಂತಿ — ಸತ್ತವರ ಮುಖ ವಿಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಇವರಲ್ಲಾದರೋ ಕಾಂತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕ್ರಮ ಪ್ರಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಮಾನರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಅನುಮಾನಗಳಿಂದ’ ಎಂದು ಅವಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಾದ್ಯ ಶಕ್ಯಮಜೀವಿತುಮ್’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಾಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯೂ ಜೀವನವನ್ನು ತೊರೆಯಲಾಗದು.
ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯು ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಮನೋವೇಗದ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ದೀನಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ರಿಜಟೆಯೊಡನೆ ಲಂಕೆಗೇ ಕರೆತರಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ತ್ರಿಜಟೆಯೊಡನೆ ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದ ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೇ ಕರೆದೊಯ್ದರು. ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಿಹಾರಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸೀತೆಯು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ನೆನೆದು ಚಿಂತಿಸಿ ಪರಮ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಸೀತೆಯ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಉತ್ತರ ವಿಶ್ವಾಸದ್ದಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಸೂಚಕ — ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಅವಳು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಷಾದ — ತರ್ಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಬಹುವೃಕ್ಷಖಂಡಾ’ ಎಂಬುದು ವಿಹಾರಭೂಮಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸೀತೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬಂಧನಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು, ಆದರೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೀಜವನ್ನು ತ್ರಿಜಟೆ ಬಿತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸಹವಾಸದಿಂದ ಸೀತೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಲ್ಲ, ಇದೂ ಅವಳ ಸಾಂತ್ವನದ ಒಂದು ಅಂಶ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥