ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ರಣಭೂಮಿದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪ
ವಾನರರಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ಷಣೆ, ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ, ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಣಭೂಮಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆ, ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಹೋದರರ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಶೋಕ
ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಘವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ಸುಷೇಣ, ಕುಮುದ, ನಲ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಋಷಭ, ಸ್ಕಂಧ, ರಂಭ, ಶತಬಲಿ ಮತ್ತು ಪೃಥು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂತರು. ಆ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ, ಅಕ್ಕಪಕ್ಕಗಳನ್ನೂ, ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನೂ ನಿರುಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹುಲ್ಲು ಅಲುಗಿದರೂ ‘ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದರು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವಾನರರು ಈಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಲನೆಯನ್ನೂ ಶತ್ರುವಿನ ಆಗಮನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅವರು ಓಡಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ; ಒಡೆಯನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ದೃಢವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ್ದನು; ಅದರ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ನಾಯಕರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಯೂಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ‘ವ್ಯೂಢಾನೀಕರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದರು, ಅಸಂಘಟಿತರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮರಗಳೇ ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರಕ್ಷಣೆ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು.
ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾವಣನೂ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಕರೆದನು. ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತ್ರಿಜಟೆಯೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ಹತರಾದರು ಎಂದು ವೈದೇಹಿಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ಅವಳನ್ನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ತೋರಿಸಿರಿ. ಯಾರ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ದೃಢಳಾಗಿ ಇವಳು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಇವಳ ಗಂಡನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ, ಯಾವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಮೈಥಿಲಿಯು ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವಳು. ಕಾಲವಶನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಬೇರೆ ಗತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವಳು.’ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದರು. ರಾವಣನ ಚಿಂತನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯದ ಮೂಲ ರಾಮನಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಸೆ — ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಸತ್ತವನಾಗಿ ಕಂಡರೆ ಅವಳ ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಳು ವಿವಶಳಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ವರಿಸುವಳು. ‘ಅವಷ್ಟಬ್ಧಾ’ ಎಂಬ ಪದ ದೃಢತೆಯ ಸೂಚಕ — ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವಳು ಸ್ತಂಭದಂತೆ ಸ್ಥಿರಳಾಗಿದ್ದಳು. ರಾವಣನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯದು — ಪತಿವ್ರತೆಯ ಪ್ರೇಮ ಮರಣದಿಂದಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ಅನಪೇಕ್ಷಾ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀ’ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯವು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ‘ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಕಲ್ಪನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರೂರ — ಯಾರ ಪತಿ ಹತನಾದನೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವಳು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಆಸೆ. ಈ ಆಸೆ ಅವನ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಳು, ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡ ಸೀತೆಯ ಹಿತೈಷಿಣಿ. ರಾವಣನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೂಲಕವೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಂಚಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವೆನಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪುಷ್ಪಕವಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವರು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ತಂದರು. ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಸೋತುಹೋಗಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ತ್ರಿಜಟೆಯೊಡನೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಸಿ ಅವರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ತೋರಿಸಲು ಹೋದರು. ಇತ್ತ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದನು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ‘ರಾಘವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು’ ಎಂದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಿದನು. ಪುಷ್ಪಕವು ಕುಬೇರನ ವಿಮಾನ, ಅದರಲ್ಲೇ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು; ಇಂದು ಅದೇ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಸತ್ತಂತಿರುವ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸಹಗಮನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೇ ಸೀತೆಯ ಹಿತೈಷಿಣಿ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಳು. ಲಂಕೆಯ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಘೋಷಣೆ ರಾವಣನ ರಾಜನೀತಿ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ಜಗ್ಮುರ್ದರ್ಶಯಿತುಂ ತಸ್ಯೈ’ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಭರ್ತೃಶೋಕಪರಾಜಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಪತಿಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇಂದು ಅವಳ ಶೋಕ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪಲಿದೆ. ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳೂ ನಂಬುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆಸೆಯ ಎಲ್ಲ ದಾರಿಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತವೆ.
ತ್ರಿಜಟೆಯೊಡನೆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯು ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಳು. ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅತಿದುಃಖಾರ್ತರಾದ ವಾನರರನ್ನೂ ಅವಳು ನೋಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯು ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ರಾಮರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡಳು. ಆ ವೀರರ ಕವಚಗಳು ಛಿದ್ರವಾಗಿದ್ದವು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು, ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಬಾಣಗಳ ಪೊದೆಗಳೇ ಆದಂತಿದ್ದರು. ಕಮಲಾಕ್ಷರೂ ಪ್ರವೀರರೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ಆ ಸಹೋದರರು ಅಗ್ನಿಯ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರಂತೆ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ನೋಡಿ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಅತಿಯಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ದೋಷರಹಿತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಪತಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ತಳು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಅವಳು ದೇವಪುತ್ರರಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಸಹೋದರರನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅವರ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ದುಃಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ಆ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕುಮಾರಾವಿವ ಪಾವಕೀ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಗ್ನಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ಶಾಖ-ವಿಶಾಖರಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳು — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅವರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶರಸ್ತಂಬಮಯೌ’ (ಬಾಣಗಳ ಪೊದೆಗಳೇ ಆದವರು) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಭಯಾನಕ — ಅವರ ಶರೀರ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತವಾದಂತಿದೆ. ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ಸೇನೆಯ ದುರ್ದಶೆ, ಅನಂತರ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷ, ಕೊನೆಗೆ ಪತಿಯ ದುರ್ದಶೆ — ಈ ಕ್ರಮ ಶೋಕದ ಕ್ರಮಿಕ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದು ಪೂರ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೌನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಅವಳು ಮೊದಲು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಅಳುತ್ತಾಳೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಾತು ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಶೋಕದ ಈ ಕ್ರಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ‘ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂಬ ಪದ ಅವರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಲ್ಲ, ಸ್ವಲ್ಪ ಚಲನೆಯಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಸೀತೆ ಭಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರೂ ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖಾರ್ತರು, ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಹರ್ಷಿತರು — ಈ ವೈರುಧ್ಯ ದೃಶ್ಯದ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗೀ’, ‘ಅಸಿತೇಕ್ಷಣಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ವೈಧವ್ಯದ ಆಶಂಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸುತಪ್ರಭಾವರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ಸಹೋದರರು ಮಾನವರಾದರೂ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥