ಸರ್ಗ
ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಂತ್ವನ
ಬಾಣಬದ್ಧರಾದ ಸಹೋದರರ ದರ್ಶನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮತ್ತು ವಾನರಪೀಡನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ, ವಿಭೀಷಣನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ರಾವಣನ ಅಭಿನಂದನೆ
ಹತ್ತು ವಾನರರು ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಳೆಗರೆದು ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಘದೇವನು ಶಾಂತನಾಗುವಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಿರಮಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಸುಷೇಣ, ಕುಮುದ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ — ಇವರು ಕೂಡಲೇ ರಾಘವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಿದರು. ಆ ಸಹೋದರರು ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಮಂದವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮಂದವಾಗಿ, ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ಲೇಪಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಉರುಳಿದ ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ತಮ್ಮ ಯೂಥಪರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ಅವರು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿರುಕಿಸಿದರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನಾದರೋ ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತ, ಅಪ್ರತಿಮಕರ್ಮಿಯೂ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ವರದಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ವೀರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಯೆಯೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಭೀಷಣನೇ ರಾಕ್ಷಸಮಾಯೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ನಾಗಮಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಬಂಧಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಶತ್ರು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವ ಸರ್ಪಗಳು, ಉರುಳಿದ ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜಗಳು. ಮೊದಲ ಉಪಮೆ ಅವರ ಉಸಿರಿನ ಮಾಂದ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಅವರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು — ಬಿದ್ದರೂ ಧ್ವಜ ಚಿನ್ನದ್ದೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವೀರಶಯನ’ ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ವೀರರ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯೂಥಪರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾಗಿವೆ — ಅವರ ಶೋಕ ಒಡೆಯನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ವರದಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನೇ ವಾನರರಿಗೆ ಕಣ್ಣಿನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಭೀಷಣನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ರಾಮನ ಮಿತ್ರರು, ಇಬ್ಬರ ರಾಜ್ಯವೂ ರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ವಾನರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯರೂ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ತುಂಬಿ ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಓದುಗನೂ ವ್ಯಥಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಕ್ಷಕರಾದ ಸಹೋದರರು ಇಂದು ತಾವೇ ಅಸಹಾಯಕರು. ಆದರೂ ಕವಿ ‘ಮಂದವಿಕ್ರಮರು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ‘ನಷ್ಟವಿಕ್ರಮರು’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ಪರಾಕ್ರಮ ಮಂದವಾಗಿದೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ.
ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಲಗಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೋಡಿರಿ, ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ಕೊಂದ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದರೂ ಇವರನ್ನು ಈ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲಾರರು. ಯಾರಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೂ ಮುಟ್ಟದೆಯೇ ಮೂರು ಯಾಮಗಳ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಲಂಕೆಯೆಲ್ಲ ಮಳೆಗಾಲದ ನದಿಯಂತೆ ಕಲಕಿಹೋಗಿತ್ತೋ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಬೇರನ್ನೇ ಕೀಳುವ ಆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ನಾನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳ ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಯೂಥಪರನ್ನೂ ಹೊಡೆದನು. ನೀಲನನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ಮೂರು ಮೂರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶತ್ರುಘಾತಕನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಿ, ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಗವಾಕ್ಷ-ಶರಭರನ್ನು ಎರಡೆರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ಒಡೆಯನನ್ನೂ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸೀಳಿ ಆ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ ಭಯಗೊಳಿಸಿ ಅವನು ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕು, ‘ರಾಕ್ಷಸರೇ, ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ನಾನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಈ ಸಹೋದರರನ್ನು ನೋಡಿರಿ’ ಎಂದನು. ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರವರೆಗಿನ ಯೂಥಪತಾಡನದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಅವು ಗುಡುಗುತ್ತವೆ, ಮಳೆ ಸುರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಶತ್ರುಗಳ ಉಪಹಾಸ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು — ಮೊದಲು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ಪರಾಕ್ರಮದ ಉಪಹಾಸ. ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧೆ ರಾಮನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಿತ್ತು; ಆ ಕೊಂದವರನ್ನೇ ನಾನು ಕೆಡವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾವಣನು ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲೂ ಮಲಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಲಂಕೆ ಮಳೆಗಾಲದ ನದಿಯಂತೆ ಕಲಕಿತ್ತು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ನಗರದ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಮೂಲಹರ ಅನರ್ಥ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುವವನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೇ ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ನಾಶಕನಾಗಲಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ ಯೂಥಪರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ನೀಲ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಜಾಂಬವಂತ, ಹನುಮಂತ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಅಂಗದ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯರನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಕವಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಒಂಬತ್ತು, ಮೂರು, ಒಂದು, ಹತ್ತು, ಎರಡು — ಅದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕನು — ಈ ನಗು ಅವನ ಗರ್ವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ನಿಶಾಮಯತ’ (ನೋಡಿರಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವಾನರರು ಅವನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಕಾಣರು. ಇದೇ ಭಯದ ಪರಮ ಕಾರಣ — ಕಾಣದ ಶತ್ರು ಕಾಣುವ ಶತ್ರುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಂಕರ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧ, ಹನುಮಂತನು ವೇಗಶಾಲಿ, ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ — ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೀಡಿತರು. ಆದರೂ ಯಾವ ಯೂಥಪನೂ ಓಡಿಹೋದನೆಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪೀಡಿತರಾದರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಪಟಯೋಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು, ಆ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಮೇಘಗಳಂತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ‘ರಾಮನು ಹತನಾದನು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅಲುಗಾಟವಿಲ್ಲದೆ, ಉಸಿರಿಲ್ಲದವರಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ‘ಹತರಾದರು’ ಎಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಯುದ್ಧವಿಜಯಿಯು ಎಲ್ಲ ನೈರ್ಋತರನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇತ್ತ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅಂಗೋಪಾಂಗಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮಹಾಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ‘ಕೂಟಯೋಧಿಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಹೊಡೆಯುವುದು ಶೌರ್ಯವಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸಕಲ ಆಶ್ರಯವೂ ರಾಮನೇ. ‘ಆ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಿತರಾದರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಉತ್ಸವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವರ ನಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಿತ್ತು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಅವರು ಹತರಾದರೆಂದು ‘ಭಾವಿಸಿದನು’, ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಈ ಭ್ರಮೆಯೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಮೂಲವಲ್ಲ; ಅವನು ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬದ್ಧನು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಪತನ ಅವನ ಮಿತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಸಂಕಟ.
ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದೊಡನೆ ದೀನನಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವ, ಭಯಪಡಬೇಡ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆ. ಯುದ್ಧಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ವಿಜಯ ಸ್ಥಿರವಾದುದಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಇನ್ನೂ ಭಾಗ್ಯ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಈ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಹಾಬಲರು ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವರು. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನನ್ನೂ ಅನಾಥನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು; ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದವರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಕೈಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಶುಭವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿದನು — ಈ ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕಪಿರಾಜನ ಮುಖವನ್ನು ಒರೆಸಿ ಅವನು ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಲ್ಲದ, ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಪಿರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಇದು ಸಮಯವಲ್ಲ; ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಸ್ನೇಹವೂ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡುವ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಮನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಸೈನ್ಯಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳುವವರೆಗೆ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸೋಣ; ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವರು. ರಾಮನಿಗೆ ಇದು ಏನೂ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಸಾಯುವವನಲ್ಲ; ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಕಾಂತಿ ಇವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿರುವ ಈ ವಾನರರು ಕಿವಿಯಿಂದ ಕಿವಿಗೆ ಪಿಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಹಿಂದೆ ತೊಟ್ಟು ಬಾಡಿದ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಬಿಸಾಡುವಂತೆ ಭಯವನ್ನು ಬಿಡಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಚೆದುರಿಹೋದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದವನಾದರೂ ವಿಭೀಷಣನು ಈ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಧೈರ್ಯದ ಸ್ತಂಭವಾದನು — ಇದು ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ-ಪರಾಜಯ ಎರಡೂ ಸಂಭವನೀಯ; ಎರಡನೆಯದು ವಿಶೇಷ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ರಾಮನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮೂರನೆಯದು ಕರ್ತವ್ಯ, ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಬೇಕು. ‘ವಿಜಯ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸಾರ — ಇಂದು ಸೋತವನು ನಾಳೆ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿಸ್ನೇಹೋಽಪಿ ಕಾಲೇಽಸ್ಮಿನ್ಮರಣಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ’ (ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಸ್ನೇಹವೂ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಡೆದರೆ ಅದೂ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರಿಗೆ ಕಾಂತಿ ದುರ್ಲಭ ಎಂಬುದು ತರ್ಕ — ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕಾಂತಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ. ಇದೇ ತರ್ಕವನ್ನು ಮುಂದೆ ತ್ರಿಜಟೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಂತ್ರಪೂತ ಜಲದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸುವುದು ವಿಭೀಷಣನ ವಿದ್ಯೆಯ ಸೂಚಕ; ಅವನು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು. ‘ಹಿಂದೆ ತೊಟ್ಟ ಹೂಮಾಲೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ನಿಸ್ಸಾರವೆಂದು ಬಿಸಾಡುವಂತೆ ವಾನರರೂ ಭಯವನ್ನು ಬಿಸಾಡಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ‘ಸಂಭ್ರಾಂತ’ವಲ್ಲ, ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತ’ (ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಲ್ಲದ್ದು) ಎಂದು ಕವಿ ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ವಿಭೀಷಣನ ಧೈರ್ಯ ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಅಂಶವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸೇನಾಪತಿ ಅತ್ತರೆ ಸೈನಿಕರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಲಾಯಿತು, ಅನಂತರ ಸೇನೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ವಾನರರು ‘ಕಿವಿಯಿಂದ ಕಿವಿಗೆ’ ಪಿಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಭಯದ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗಾಳಿಸುದ್ದಿಯೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ತಾನೇ ಓಡಾಡುತ್ತ ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ನಾಯಕರು ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವಾನರರಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ’ ಎಂಬ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅಣ್ಣನಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ರಾಮನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಂದಿದನು, ರಾಮನು ಬಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಅನಾಥ. ಆದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸದೆ ಇತರರನ್ನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಸೈನ್ಯಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸು ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ‘ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವರು’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತನ್ನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರದೂ ಒಂದೇ ಭಾಗ್ಯ ಎಂಬಂತೆ.
ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹತರಾದರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಶತ್ರುಗಳಿಬ್ಬರೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು, ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾದ ಅವನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ತಂದೆಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಡೆದಂತೆಯೇ ನಿವೇದಿಸಿದನು — ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಯೂ ನಿಸ್ತೇಜರನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು. ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಆ ಮಹಾರಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷದ ವೇಗದಿಂದ ಅಂತರಾತ್ಮ ತುಂಬಿಹೋದ ರಾವಣನು ದಾಶರಥಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದ ಜ್ವರವನ್ನು ತೊರೆದನು, ಹರ್ಷಭರಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮಗನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹರ್ಷವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹರ್ಷ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಲಿದೆ — ಗರುಡನ ಆಗಮನದಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವರು. ‘ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು’ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ರಾವಣನ ಜ್ವರ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಮನು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜ್ವರದಂತೆ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಇಂದು ಅದು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಶಮನ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಾತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಗರುಡನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯಿದೆ — ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಭ್ರಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ರಾಜನ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಷ್ಟು ಅವನ ಹರ್ಷ. ಮಗನನ್ನು ಹರ್ಷಭರಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಲಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಉತ್ಸವದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈ ಉತ್ಸವ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥