॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 45ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರಬಂಧನ ಮತ್ತು ಪತನ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹತ್ತು ವಾನರ ಯೂಥಪರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಸರ್ಪಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರಂತರ ವೇಧನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ, ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಪತನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಶೋಕ

ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಜಾಡನ್ನು ಹುಡುಕಬಯಸಿ ಅತಿಬಲನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಹತ್ತು ವಾನರ ಯೂಥಪರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಸುಷೇಣನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ವಾನರಾಧಿಪನಾದ ನೀಲ, ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಶರಭ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸಾನುಪ್ರಸ್ಥ, ಮತ್ತು ಎತ್ತಿನಂತಹ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳ ಋಷಭ — ಇವರಿಗೆ ಶತ್ರುಸಂತಾಪಕನಾದ ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಈ ಸರ್ಗ ಅದನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಶೈಲಿ. ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ರಾಮನು ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಹುಡುಕಬಲ್ಲರು. ಹತ್ತು ಯೂಥಪರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರರು — ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ ಮೊದಲಾದವರು — ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ‘ಋಷಭಸ್ಕಂಧ’ ಎಂಬುದು ಋಷಭನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಶ್ಲೇಷ — ಎತ್ತಿನಂತೆ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳವನು. ವಾನರರು ‘ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಟರು’ — ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವರು ಉತ್ಸಾಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾಗಲಿದೆ. ‘ಸಾನುಪ್ರಸ್ಥ’ ಎಂಬುವನೂ ಒಬ್ಬ ವಾನರ ಯೂಥಪ.

ಪರಮಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾವಣಪುತ್ರನು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನು ಇನ್ನೂ ವೇಗವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಪರಮಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ತಡೆದನು. ಭೀಮವೇಗದ ವಾನರರು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಜರ್ಜರಿತರಾದರೂ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಾಣಲಾಗದಂತೆ. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆಯೇ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲ ಸೀಳುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಾಟಿಸಿದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ಬಾಣಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಆ ವೀರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಎಡೆಯೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಗಾಯಗಳ ದಾರಿಯಿಂದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ, ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಆ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ವಾನರರ ವಿಫಲತೆ — ಅವರು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣರು; ‘ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೂರ್ಯ ಇದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ಪಗಳು ಬಾಣಗಳಾದವು’ ಎಂದರೆ — ಬಾಣಗಳೇ ಸರ್ಪಗಳು, ಸರ್ಪಗಳೇ ಬಾಣಗಳು; ಇದು ನಾಗಪಾಶದ ಸ್ವರೂಪ. ‘ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗಗಳು’ — ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ವೀರರ ಉಪಮೆ; ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಕರುಣೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ. ‘ಪರ್ಯಂತರಕ್ತಾಕ್ಷ’ ಎಂದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾದವನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ‘ಭಿನ್ನಾಂಜನಚಯೋಪಮ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನು, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ. ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ‘ಸರ್ವದೇಹಭಿದಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವವು. ‘ಸಮಿತಿಂಜಯ’ ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧವಿಜಯಿ ಎಂಬ ಅವನ ಖ್ಯಾತಿ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ — ರಕ್ಷಕರನ್ನು ತಡೆದು ನಾಯಕನನ್ನು ಹೊಡೆಯಬೇಕು.

‘ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ನನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶಕ್ರನೂ ನೋಡಲಾಗಲೀ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗಲೀ ಶಕ್ತನಲ್ಲ, ಇನ್ನು ನೀವಿಬ್ಬರು ಏನು! ರೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಾನು ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಲುಪಿ, ರಾಘವರೇ, ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು, ಹರ್ಷಿಸಿದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಅವನು ವಿಶಾಲವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಮರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ವೀರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟು ಹೊತ್ತಾದರೂ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಉಲ್ಲೇಖ — ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಶಕ್ರನೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಹಂಕಾರ. ‘ಇನ್ನು ನೀವಿಬ್ಬರು ಏನು’ — ಮಾನವರಾದ ನೀವು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ ಎಂಬ ತಿರಸ್ಕಾರ. ‘ಕಂಕಪತ್ರೀ’ ಎಂದರೆ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಜ್ಞರು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದರೂ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದರು ಎಂಬ ಕರುಣೆ. ‘ಮರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ — ಅವನು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆ ರಾಮನ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಮರ್ಮಜ್ಞೋ ಮಜ್ಜಯನ್ನಿಶಿತಾಂಛರಾನ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ’ — ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಹೇಳುವಂತೆ ಇದು ರಾಮನ ಮನುಷ್ಯಲೀಲೆ ಮಾತ್ರ. ರಾವಣಪುತ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಭಯಾನಕ ದೃಶ್ಯ ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಹಗ್ಗ ಬಿಚ್ಚಿದ ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ನಡುಗತೊಡಗಿದರು. ಮರ್ಮಭೇದದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತರಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ, ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯರಾದ ಆ ವೀರರು ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ — ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ — ಉರುಳಿದರು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಆರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವೀರರು ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಅವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ಜಾಗವೂ ಚುಚ್ಚದೆ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಕೈಬೆರಳುಗಳ ತುದಿಯವರೆಗೂ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳ್ಳದ, ಜರ್ಜರಿತವಾಗದ ಭಾಗ ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೂರನಾದ ಕಾಮರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಚಿಲುಮೆಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲು, ರಾಮನು ಮೊದಲು ಬಿದ್ದನು. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ನಯವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ, ಧೂಳಿನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ — ನಾರಾಚ, ಅರ್ಧನಾರಾಚ, ಭಲ್ಲ, ಅಂಜಲಿಕ, ವತ್ಸದಂತ, ಸಿಂಹದಂಷ್ಟ್ರ, ಕ್ಷುರ — ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ‘ಹಗ್ಗ ಬಿಚ್ಚಿದ ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕೆಡವಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ವೀರರೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಜಗತೀಪತೀ ಜಗತ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ‘ಒಂದು ಅಂಗುಲದಷ್ಟೂ ಚುಚ್ಚದೆ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಾಣವೇಷ್ಟನದ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ನಾರಾಚ, ಅರ್ಧನಾರಾಚ, ಭಲ್ಲ, ಅಂಜಲಿಕ, ವತ್ಸದಂತ, ಸಿಂಹದಂಷ್ಟ್ರ, ಕ್ಷುರ — ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಾರಾಚವು ನೇರವಾದ ದುಂಡು ಮೊನೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ಕ್ಷುರವು ಕ್ಷೌರಕತ್ತಿಯ ಅಲಗಿನಂತಹ ಮೊನೆಯುಳ್ಳದ್ದು. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಧಾನ ವೀರನನ್ನೇ ಮೊದಲು ಗುರಿಯಾಗಿಸಲಾಯಿತು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ (‘ರುಕ್ಮಪುಂಖೈಃ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಜಲಪಾತಗಳ ನೀರಿನಂತೆ — ಪರ್ವತಸದೃಶರಾದ ವೀರರು, ಅವರ ರಕ್ತ ಜಲಪ್ರವಾಹದಂತೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಅವರ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ಕೀರ್ತಿ — ‘ಹಿಂದೆ ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು’ — ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಪತನದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾಮನು ಮುಷ್ಟಿಬಂಧ ಸಡಿಲವಾದ, ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಬಾಣ ಬೀಳುವಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಲ್ಲಿ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ನಿರಾಶನಾದನು. ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಶೋಕಿಸಿದನು. ವಾನರರೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಾಪಗೊಂಡರು, ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಬಂಧಿತರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಆ ವಾನರರು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು; ವಾಯುಪುತ್ರನೇ ಮೊದಲಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ವಾನರರು ಆರ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸು ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದೆ — ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ; ಅದರ ಹೆದೆಯೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದು ಧನುರ್ಧಾರಿಯ ಸೋಲಿನ ಚಿಹ್ನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ. ‘ಶರಣ್ಯ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನು ಈಗ ಅಸಹಾಯಕ; ‘ರಣತೋಷೀ’ — ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುವವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರರ ಗೋಳು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ವಾಯುಸುತಪ್ರಮುಖರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಮುಖ — ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಓಷಧಿಯನ್ನು ತರುವನೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಿಂದ ವಿಷಾದದ ಆಳವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ