॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 44ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಿಶಾಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ನಾಗಪಾಶಬಂಧನ

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ, ರಾಮನಿಂದ ಆರು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ, ಅಂಗದನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪರಾಜಯ, ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಾಗಮಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು

ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು, ಪ್ರಾಣಹಾರಿಣಿಯಾದ ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪರಸ್ಪರ ಬದ್ಧವೈರಿಗಳಾದ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಘೋರರಾದ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಆಗ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ಭಯಂಕರ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ನೀನು ರಾಕ್ಷಸನಾ?’ ಎಂದೂ, ರಾಕ್ಷಸರು ‘ನೀನು ವಾನರನಾ?’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ‘ಕೊಲ್ಲು, ಸೀಳು, ಬಾ, ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಎಂಬ ಅತಿ ಕೋಲಾಹಲದ ಶಬ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ರಾಕ್ಷಸರು, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ದಾಟಲಾಗದ ಆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಆ ವಾನರರಾದರೋ ಭೀಕರ ಕೋಪದಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೂ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಧ್ವಜಗಳ ಮೇಲೂ ಹಾರಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ಕಷ್ಟ ಕತ್ತಲೆ — ಶತ್ರುವೋ ಮಿತ್ರನೋ ತಿಳಿಯುವುದು ಕಠಿಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ರಾಕ್ಷಸನಾ, ವಾನರನಾ?’ ಎಂದು ಪರಸ್ಪರ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಾತು ಯುದ್ಧದ ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಔಷಧಿಗಳು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ — ಇದು ಹಿಮಾಲಯದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಔಷಧಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಪನೆ, ಮುಂದೆ ಓಷಧಿಪರ್ವತದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಬರಲಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಶಾಚರರು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಅವರು ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯ; ವಾನರರೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಾಣಹಾರಿಣೀ’ ಎಂಬ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಸಂಹಾರದ ಸೂಚಕ. ‘ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಎಂಬುದು ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ಷೇಪ — ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಲಾಯನ ಹೇಡಿತನ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರು; ಈಗ ಅವರ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದೆ, ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧನೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಜ್ಯ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೈರ ಎಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ತಲ್ಲಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಅವರು ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಸವಾರರನ್ನೂ ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳುಳ್ಳ ರಥಗಳನ್ನೂ ಎಳೆದಾಡಿದರು, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಮನೂ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕಾಣದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾಗಿ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಅಂಚುಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳು ಹೋರಾಡುವವರ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. ಹೀಗೆ ಘೋರವಾದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅತಿಘೋರವಾದ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದ ನದಿಗಳು ಹರಿದವು. ಆಗ ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಪಣವಗಳ ನಾದವು ಶಂಖಗಳ ಮತ್ತು ರಥಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮೊಳಗಿತು. ಹತರಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರರ ದಾರುಣ ಆರ್ತನಾದ ಅಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ಶಕ್ತಿ-ಶೂಲ-ಪರಶುಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ವಾನರಮುಖ್ಯರಿಂದಲೂ, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಕಾಮರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿ — ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಗಳು — ಗುರುತಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು, ಕಾಲಿಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು, ಸುರಿದ ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಸರಾಯಿತು. ‘ದೃಶ್ಯಾದೃಶ್ಯಾನಿ’ (ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕಾಣದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳು ಅವರನ್ನೂ ಭೇದಿಸುತ್ತವೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು — ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಳೂ ಸೇರಿ ಕತ್ತಲೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತ್ರಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲುವಂತೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಚೆಲ್ಲಿವೆ; ಯುದ್ಧವೇ ಯಜ್ಞ, ಭೂಮಿಯೇ ವೇದಿಕೆ. ‘ದುರ್ಜ್ಞೇಯಾ’ — ಯಾವ ಭೂಮಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗದು; ‘ದುರ್ನಿವೇಶಾ’ — ಕಾಲಿಡುವುದೂ ಕಷ್ಟ. ಧ್ವನಿಗಳ ಮಿಶ್ರಣ — ವಾದ್ಯಗಳು, ಗಾಯಾಳುಗಳು, ಸಾಯುತ್ತಿರುವವರು — ಯುದ್ಧದ ಕರುಣ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆ ಅಪೂರ್ವ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು, ಈಗ ಇಬ್ಬರೂ ಅನೇಕರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ‘ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳೂ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ; ಕವಿ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅದರ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದ ‘ಪರ್ವತಾಕಾರೈ ರಾಕ್ಷಸೈಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗದ ಲೋಪ ಸಂಧಿನಿಯಮದಂತೆ ಆಗಿದೆ.

ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ರಾತ್ರಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ದಾಟಲಾಗದ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ಭಯಂಕರ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬಾಣಮಳೆಗಳೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನೇ ಎದುರಿಸಿದರು. ಎರಗುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕ್ರುದ್ಧರ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರುವ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಘೋಷದಂತಿತ್ತು. ರಾಮನು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಆರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಆರು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೊಡೆದನು — ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು, ಮಹಾಕಾಯನಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಮತ್ತು ಶುಕ-ಸಾರಣರು. ರಾಮನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು, ಆಯುಸ್ಸು ಉಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ಜೀವಂತರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲಗೊಳಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ಇತರ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ನಾಶವಾದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ ಆ ಘೋರ ರಾತ್ರಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಘೋರವಾಯಿತು. ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯದ ರಾತ್ರಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ರಾತ್ರಿ ಅಂತಹುದು. ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಸೇನಾನಾಯಕನ ವಧೆಯೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಷಡ್ಜಘಾನ’ (ಆರು ಜನರನ್ನು ಕೊಂದನು) ಎಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವು ಅವರು ‘ಸಾವಶೇಷಾಯುಷಃ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಉಳಿದವರಾಗಿ) ಬದುಕಿದರು ಎನ್ನುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಘಾನ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ‘ಹೊಡೆದನು’, ‘ಕೊಂದನು’ ಅಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹೇಳುವಂತೆ, ‘ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಆಯುಸ್ಸು ಉಳಿಯಿತು’. ಈ ಆರು ಮಂದಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಹಿಂದೆ ಗೂಢಚಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಡುವೆಯೂ ಸೌಂದರ್ಯ. ‘ಬೆಂಕಿಗೆ ಪತಂಗಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳುವ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ಅವರು ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ ಏಕಾಂಗಿಯಾದುದು — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಘೋರತೆಯ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಘೋರ, ಅನಂತರ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಕೊನೆಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಘೋರ.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತವು ಮಾರ್ದನಿಗೈಯುತ್ತ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು. ಕತ್ತಲೆಯಷ್ಟೇ ಕಪ್ಪಾದ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ವಾನರರು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಗದನಾದರೋ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತು ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕೊಂದನು. ಕುದುರೆಗಳೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಹತರಾದ ಮಹಾಕಾಯ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಂಗದನಿಂದಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ಪರ್ವತದ ಮಾರ್ದನಿ ಮಾತಿನಂತೆ — ಯುದ್ಧದ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತವೂ ಆಕ್ರೋಶಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳ ಬಣ್ಣ ಕತ್ತಲೆಗೆ ಸಮಾನ — ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನೊಡನೆ ಅಂಗದನ ಎರಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದನು, ಈಗ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನ ಸೋಲಿನಿಂದಾದ ಪಲಾಯನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವನ ಮಾಯಾಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ. ಈ ಸಂಧಿ ಕಥೆಗೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನವನ್ನು ‘ಅಂಗದೇನ’ ಎಂದು ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಂಗದನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಅಂಗದನ ಭಯದಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಅಂಗದನ ವೀರತೆಯ ಶಿಖರ. ಆದರೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅದೃಶ್ಯತೆ ಅವನ ಸೋಲನ್ನು ಗೆಲುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಿದೆ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಮಾಯಾಯುದ್ಧವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು.

ಪೂಜಾರ್ಹನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಬಲ್ಲವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಂಗದನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಅವು ಸಂತುಷ್ಟವಾದವು. ಆಗ ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರೊಡನೆ ವಾನರರು ಶತ್ರು ಸೋತದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ, ಭಲೇ) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾದರೋ ಭೀಕರಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದ, ಪಾಪಿಯಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜರ್ಜರಿತನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ವೀರ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದನು. ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಅವನು ಸಿಡಿಲಿನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅಂಗದನ ಪ್ರಶಂಸೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಿಂದ — ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ಋಷಿಗಳಿಂದ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪರಾಜಯ ದುರ್ಲಭ, ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗೆದ್ದವನು. ‘ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಲ್ಲವು’ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸೋಲು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ. ಆದರೆ ಈ ಗೆಲುವು ಕ್ಷಣಿಕ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತವರ’ನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಪಃ’ ಎಂದು ಕವಿ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವಲ್ಲ. ‘ರಣಕರ್ಶಿತ’ ಎಂದರೆ ಸೋಲಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದವನು, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಕ್ರೋಧ. ‘ಅಶನಿವರ್ಚಸ ಬಾಣಗಳು’ — ವಜ್ರದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು, ಅವು ಮುಂದೆ ನಾಗರೂಪ ತಾಳಲಿವೆ. ಈ ಭಾಗ (30–33) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಈ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ಮಾನವರದಲ್ಲ, ದೇವಲೋಕವೂ ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದೆ, ಧರ್ಮದ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಘೋಷ ಅವರ ಸರಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಹರ್ಷ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಘೋರವಾದ ನಾಗಮಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಸೀಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಆ ಕಪಟಯೋಧ ನಿಶಾಚರನು ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದನು. ಆ ಕ್ರುದ್ಧನ ವಿಷಸರ್ಪರೂಪದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಠಾತ್ತನೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ವೀರರನ್ನು ವಾನರರು ಆಗ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಕಟರೂಪದಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತಿದ್ದಾಗ ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸಲು ಶಕ್ತನಾಗದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗ, ದುರಾತ್ಮನು, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಮುಂದಾಗಿ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು. ‘ಕೂಟಯೋಧೀ’ ಎಂದರೆ ಕಪಟದಿಂದ ಹೋರಾಡುವವನು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಗಮಯ ಬಾಣಗಳು’ ಎಂದರೆ ನಾಗಪಾಶ — ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಈಗ ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಾನರರು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು — ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರು ಅದೃಶ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನೇರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಗೆಲುವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕರುಣ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ