॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 27ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಾರಣನಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ

ಹರ, ಧೂಮ್ರ, ಜಾಂಬವಂತ, ದಂಭ, ಸಂನಾದನ, ಕ್ರಥನ, ಪ್ರಮಾಥಿ, ಗವಾಕ್ಷ, ಕೇಸರಿ, ಶತಬಲಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಯೂಥಪತಿಗಳು

ಸಾರಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಜೀವವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು, ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾರ ದೀರ್ಘವಾದ ಬಾಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ, ನುಣುಪಾದ, ಅನೇಕ ಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ತಾಮ್ರ-ಹಳದಿ-ಬಿಳುಪು-ಶುಭ್ರ ಬಣ್ಣಗಳ, ಚೆದರಿದ ಕೂದಲುಗಳು ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆಯೋ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ — ಘೋರಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ವಾನರನು ಹರನೆಂಬವನು. ಇವನ ಹಿಂದೆ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಲು ತವಕಿಸುತ್ತಾ ಹಠಾತ್ತನೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ‘ಯೇ ನ ರಕ್ಷಂತಿ ಜೀವಿತಮ್’ (ಜೀವವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದವರು) ಎಂಬ ಆರಂಭವಾಕ್ಯ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಆತ್ಮಬಲಿದಾನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರು. ಹರನ ಬಾಲದ ಕೂದಲುಗಳು ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹರಡುತ್ತವೆ — ಈ ಚಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವರ್ಣನಶೈಲಿ ಸಾರಣನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುಚರರ ‘ಲಂಕಾರೋಹಣತತ್ಪರಾಃ’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಲು ತವಕಿಸುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ಗುರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನೇರಿ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು. ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಸಾರಣನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವಾನರರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳೂ ದಿವ್ಯಜನ್ಮದ ವಾನರರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ತೇ’ (ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರಣನು ರಾವಣನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕೇಳದೆ ತಾನೇ ನೋಡಲಿ. ಹರನ ಅನುಚರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು — ವಾನರರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೆಗಳು, ಲೋಹದ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲ.

‘ವಾನರರಾಜನ ಸೇವಕರಾದ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ನೀಲಿಯ ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ — ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ಎಣಿಸಲಾಗದ, ವಿವರಿಸಲಾಗದ, ಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡದಂತೆ (ಕಾಣದಷ್ಟು ದೂರದವರೆಗೆ ಹರಡಿರುವ) — ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ನಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ನದಿಗಳಲ್ಲೂ ವಾಸಿಸುವ, ರಾಜನೇ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣರಾದ ಕರಡಿಗಳು ನಿನ್ನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿವೆ. ಇವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪರ್ಜನ್ಯನಂತಿರುವ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಋಕ್ಷವಂತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ನರ್ಮದೆಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಇವನು — ಎಲ್ಲ ಕರಡಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಧೂಮ್ರನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಇವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ನೋಡು — ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲು.’ ಕರಡಿಗಳನ್ನು ವಾನರರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಮೇಘಗಳಂತಹ ಆಕೃತಿಗಳು. ‘ಅಸಂಖ್ಯೇಯಾನ್’ (ಎಣಿಸಲಾಗದವರು), ‘ಪರಂ ಪಾರಮ್ ಇವ ಉದಧೇಃ’ (ಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಗಣನೀಯ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಧೂಮ್ರನು ಋಕ್ಷವಂತಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಧ್ಯಭಾರತದ ಸ್ಥಳ. ಅವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಜಾಂಬವಂತ. ‘ಪರ್ಜನ್ಯಃ ಇವ ಜೀಮೂತೈಃ’ (ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪರ್ಜನ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಧೂಮ್ರನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಯ ದೇವನ ಸುತ್ತ ಇರುವಂತೆ ಕರಡಿಗಳು ಅವನ ಸುತ್ತ. ‘ಭೀಮಾಕ್ಷಃ ಭೀಮದರ್ಶನಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಭೀಷಣ ರೂಪವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ — ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವನು ಮಿಗಿಲು — ಜಾಂಬವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದೆಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ನಿವಾಸದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಹ್ನೆ; ಋಕ್ಷವಂತಪರ್ವತ ನರ್ಮದೆಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.

‘ಆ ಇವನೇ ಜಾಂಬವಂತನೆಂಬ, ಮಹಾಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿ — ಪ್ರಶಾಂತನು, ಗುರುಜನರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣುವು. ಧೀಮಂತನಾದ ಈ ಜಾಂಬವಂತನು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಹತ್ತರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಸೈನಿಕರು ಅನೇಕರು, ಅಮಿತಬಲಶಾಲಿಗಳು — ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ, ಪಿಶಾಚರಂತೆ ಕಾಣುವ, ಮೈತುಂಬ ರೋಮವುಳ್ಳವರು — ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನೇರಿ ಮಹಾಮೇಘಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಶಾಲಾಕಾರದ ಅವರು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೆದರದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆವೇಶಗೊಂಡು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವ ಯಾವ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ — ರಾಜನೇ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಈ ವಾನರೇಶ್ವರನು — ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ದಂಭನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ.’ ಜಾಂಬವಂತನ ಚರಿತ್ರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಯುತ — ಅವನು ವೃದ್ಧ, ಪ್ರಶಾಂತ, ಗುರುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣು. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತ. ಅವನ ಸೈನಿಕರು ರೋಮಭರಿತರು, ಭೀಷಣರು, ರಾಕ್ಷಸ-ಪಿಶಾಚರಂತಿರುವವರು — ಶತ್ರುವಿನದೇ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾವಣನು ಅವರ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತನ್ನವರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲನು. ದಂಭನು ಇಂದ್ರನ ಉಪಾಸಕ — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಪರ್ಯುಪಾಸ್ತೇ’ (ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ) — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ದೇವಪಕ್ಷದವನು. ‘ಪ್ರಶಾಂತಃ’, ‘ಸಂಪ್ರಹಾರೇಷು ಅಮರ್ಷಣಃ’ (ಪ್ರಶಾಂತನು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣು) ಎಂಬ ವೈರುಧ್ಯ ವೀರನ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶಾಂತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿನೀತ, ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನೂ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಸಲಹೆಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಅವನ ಸೈನಿಕರು ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ — ಕರಡಿಗಳ ಯುದ್ಧರೀತಿ. ‘ಮೃತ್ಯೋಃ ನ ಉದ್ವಿಜಂತಿ’ (ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದಂಭನ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ‘ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತ — ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆದರ್ಶ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಚ ಸದೃಶಾಃ’ (ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಾರಣನು ಕರಡಿಗಳ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಪರಿಚಿತವಾದ ರೂಪದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನಡೆಯುವಾಗ ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪಕ್ಕದಿಂದಲೇ ತಾಕುವ, ದೇಹದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಒಂದು ಯೋಜನವನ್ನು ತಲುಪುವ, ಯಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರೂಪ ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನು — ವಾನರರ ಪಿತಾಮಹನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಂನಾದನನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಯಾವನು ಹಿಂದೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸೋಲನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಈ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿ. ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವಾಗ ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಂದ್ರನಂತಿರುವುದೋ — ಇವನು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮನಾದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಜ ವೈಶ್ರವಣನು ಎಲ್ಲಿ ಜಂಬೂವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದು ಅನೇಕ ಕಿನ್ನರರು ಸೇವಿಸುವ ಪರ್ವತೇಂದ್ರಗಳ ರಾಜನೋ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸದಾ ವಿಹಾರಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದೋ — ಅಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾನರೋತ್ತಮನು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳದ ಕ್ರಥನನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಸಂನಾದನನ ದೇಹಪರಿಮಾಣ ಅತಿಶಯವಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಎತ್ತರ. ಅವನು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿಯೂ ಅಪರಾಜಿತನಾದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಪಿತಾಮಹ’ ಎಂಬ ಗೌರವನಾಮ. ಕ್ರಥನನ ಜನ್ಮ ದಿವ್ಯ — ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ. ಅವನ ನಿವಾಸ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ, ಕುಬೇರನ (ರಾವಣನ ಅಣ್ಣನ) ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ — ಅವನದೇ ಅಣ್ಣನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರಣನು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕತ್ಥನಃ’ (ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಅವನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾವಣನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ. ಸಂನಾದನನ ಆಕಾರವೇ ಅವನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣ — ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರದ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪಕ್ಕದಿಂದ ತಾಕುತ್ತಾನೆ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಒಂದು ಯೋಜನವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ‘ವಾನರಾಣಾಂ ಪಿತಾಮಹಃ’ (ವಾನರರ ಪಿತಾಮಹ) ಎಂಬುದು ಅವನ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಗೌರವ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಸೋಲದವನು ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರಥನನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ್ದ ಅವನ ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ ಅವನ ಶತ್ರುಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಪುತ್ರತ್ವ ಕ್ರಥನನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರಥನನು ‘ಕೋಟಿಸಹಸ್ರೇಣ’ (ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಯಿಂದ) ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿತರಾದವರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು. ‘ಏಷೈವಾಶಂಸತೇ’ (ಇವನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದಾವಳಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಹಳೆಯ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಗಜಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಗಂಗೆಯ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಂಚರಿಸುವ ಯಾವನಿದ್ದಾನೋ — ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಈ ಯೂಥಪತಿ ನಾಯಕನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾನರಸೇನೆಗಳ ಮುಖ್ಯನಾದ ಇವನು ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಉಶೀರಬೀಜಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪರ್ವತೋತ್ತಮವಾದ ಮಂದರದಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ತಾನೇ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನನ್ನು ಸಾವಿರ ಲಕ್ಷ ವಾನರರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೀರ್ಯ-ವಿಕ್ರಮಗಳಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ತೋಳ್ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರ ನಾಯಕನು ಇವನು; ರಾಜನೇ, ಇವನು ದುರ್ಧರನಾದ ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದಂತೆ ನೀನು ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರ ಆವೇಶಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ಈ ದಟ್ಟವಾದ ಧೂಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸುಳಿಸುಳಿಯಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆಯೋ — ಕಪ್ಪುಮುಖದ, ಘೋರರಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಈ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ವಾನರರು, ನೂರು ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯವರು, ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾರಾಜನೇ, ಗವಾಕ್ಷನೆಂಬ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಪ್ರಮಾಥಿಗೆ ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ವೈರ ಪ್ರಾಚೀನ — ವಾನರರ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಹಳೆಯ ವೈರದ ಲೋಕಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತ. ಅವನ ಸೈನ್ಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದಂತಿದೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಆಕಾಶ ಕೆಂಪಾಗಿದೆ — ದೃಶ್ಯದ ಚಲನಶೀಲತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲರು ಕಪ್ಪುಮುಖದ ವಿಶೇಷ ವಾನರರು; ಅವರ ನಾಯಕ ಗವಾಕ್ಷ. ‘ಸೇತುಬಂಧನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಥಿಯ ನಿವಾಸ ಹಿಮಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ — ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ, ಮಂದರದಲ್ಲಿ, ಉಶೀರಬೀಜದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ವಾನರಸೇನೆ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ. ‘ದಿವಿ ಶಕ್ರಃ ಇವ’ (ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಪ್ರಧಾನ — ಅವರು ಓಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶವನ್ನು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಶತಂ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ನೂರು ಲಕ್ಷ) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಅತಿವಿಪುಲ ಸಂಖ್ಯೆ. ಆನೆ-ವಾನರರ ‘ಪೂರ್ವವೈರಮ್’ (ಹಳೆಯ ವೈರ) ಪ್ರಾಚೀನ ಲೋಕಕಥೆ — ವನಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ವಾನರರ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧ. ಪ್ರಮಾಥಿ ಆ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಆನೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಲದ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಅವನ ಅನುಚರರು ‘ವೀರ್ಯವಿಕ್ರಮದೃಪ್ತಾಃ’ — ಬಲಗರ್ವಿತರು, ಗರ್ಜಿಸುವವರು, ತೋಳ್ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ‘ವಾತೇನ ಇವ ಉದ್ಧೂತಂ ಮೇಘಮ್’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಥಿಯ ವೇಗವೂ ಚಂಚಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಎಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮರಗಳಿವೆಯೋ, ತನ್ನದೇ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಯಾವ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅದೇ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ತಪ್ಪಲನ್ನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಈಡೇರಿಸುವ ಮರಗಳು ಸದಾ ಫಲಭರಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಜೇನುಗಳೂ ಇವೆಯೋ — ರಾಜನೇ, ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಂಚನಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾನರಮುಖ್ಯರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಈ ಕೇಸರಿ ಎಂಬ ಯೂಥಪತಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಂಚನಪರ್ವತಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅನಘನೇ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನೀನಿರುವಂತೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾನರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಕಪಿಲವರ್ಣದವರು, ಬಿಳುಪಿನವರು, ತಾಮ್ರಮುಖದವರು, ಜೇನಿನಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದವರು, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವರು — ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಉರಿಯುವ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹವರು, ಅತಿದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಾಗಿದ ಬಾಲಗಳುಳ್ಳವರು, ಮದಗಜಗಳಂತಹವರು, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುವವರು, ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವರು, ದುಂಡಗಿನ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಮಹಾಭೀಕರ ನಡೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವೀರ್ಯವಂತನೇ ಇವರ ಅಧಿಪತಿ — ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು, ರಾಜನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನು. ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶೂರನೂ ತನ್ನ ಪೌರುಷದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತವನೂ ಆದ ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಕೇಸರಿ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಅವನ ನಿವಾಸ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವ, ಮೇರುವಿನಂತಹ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪರ್ವತ. ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತ್ವಮ್ ಇವ’ (ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನೀನಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಸಾರಣನ ಉಪಮೆ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಆಡಿದ ಮುಖಸ್ತುತಿಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಅರ್ಥ — ವಾನರರ ನಡುವೆ ಕೇಸರಿ ರಾವಣನಂತೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಶತಬಲಿಯ ಅನುಚರರ ವಿಶೇಷಣಾವಳಿ ದೀರ್ಘ — ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಬಾಲಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಧ್ವನಿಗಳು — ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಭೀಷಣ. ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ಶತಬಲಿಯ ವಿಜಯಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಂಚನಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆ ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶ — ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮರಗಳು, ದುಂಬಿಗಳು, ಜೇನುಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಸೂರ್ಯಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ. ಅದರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸುವರ್ಣವರ್ಣದವು — ಇದು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಲಕ್ಷಣ. ಹೀಗೆ ಕೇಸರಿಯ ನಿವಾಸ ದಿವ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ದಿವ್ಯ. ಶತಬಲಿಯ ಸೈನಿಕರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳಿವೆ — ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸಲು ಕವಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮರ್ದಯಂತಿ ಇವ’ (ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ಅವರು ಇನ್ನೂ ನಿಂತೇ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಾರಣನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂದೂ, ‘ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನೀನಿರುವಂತೆ’ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮುಖಸ್ತುತಿಯ ಮಾತು ಅವನು ರಾಜನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಮಧುರವಚನದಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಷಷ್ಟಿಃ ಗಿರಿಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪರ್ವತಗಳು) ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ದಿವ್ಯಲೋಕದ ವರ್ಣನೆ. ಶತಬಲಿ ‘ಪೌರುಷೇ ಸ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ’ (ತನ್ನ ಪೌರುಷದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತವನು) — ಅವನು ಇತರರ ಬಲವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಯಾರ್ಥೀ ನಿತ್ಯಮ್ ಆದಿತ್ಯಮ್ ಉಪತಿಷ್ಠತಿ’ (ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ) — ಶತಬಲಿಯ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯೇ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂಲ.

‘ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ವಾನರನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಕನಿಕರ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ನಳ, ವಾನರ ನೀಲ — ಈ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಎಣಿಸಲಾಗದವರು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತಹ ದೇಹವುಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪರ್ವತಗಳು ಧ್ವಂಸವಾಗಿ ಚೆದರಿಹೋದಂತೆ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರು.’ ಸಾರಣನ ಉಪಸಂಹಾರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಪ್ರಬಲ — ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರು; ಈ ಭಕ್ತಿಯೇ ಅವರ ಪರಮ ಬಲ. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು, ಎಲ್ಲರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮರ್ಥರು. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಣನು ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಗಜ ಮೊದಲಾದ ಐವರನ್ನು ಮೊದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಂಧ್ಯವಾಸಿಗಳು ಅನಂತರು — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಎಣಿಸಲು ತನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರಣನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ನಿವೇದನೆಯ ಸಾರ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ