ಸರ್ಗ
ಸಾರಣನಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಪರಿಚಯ
ರಾವಣನ ನಿರಾಕರಣೆ, ಪ್ರಾಸಾದಾರೋಹಣ, ಸಾರಣನಿಂದ ನೀಲ, ಅಂಗದ, ನಳ, ಶ್ವೇತ, ಕುಮುದ, ರಂಭ, ಶರಭ, ಪನಸ, ವಿನತ, ಕ್ರೋಧನ, ಗವಯರ ವರ್ಣನೆ
ಸಾರಣನು ಹೇಳಿದ ಸತ್ಯವೂ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದೂ ಆದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಾರಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನಾದರೋ ವಾನರರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಭಯಗೊಂಡು ಇಂದೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಯಾವ ಶತ್ರು ತಾನೇ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ?’ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹಿಮದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ, ಅನೇಕ ತಾಳೆಮರಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಏರಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಅವನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಗೂಢಚಾರರೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ವಾನರರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಿದ ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಂಡನು — ವಾನರರ ಆ ಅಪಾರವಾದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಹಾಬಲವನ್ನು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ — ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ದೂತನನ್ನು ಹೇಡಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀನು ಪೀಡಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದ ಅವನು ಸಲಹೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅಹಂಕಾರಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೋಷ. ಆದರೂ ಅವನು ತಾನೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿದ್ದೇ ಇದೆ. ಪ್ರಾಸಾದದ ಎತ್ತರ — ಅನೇಕ ತಾಳೆಮರಗಳಷ್ಟು — ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹಿಮದ ಬಿಳುಪು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸಾರಣನ ಮಾತನ್ನು ಕವಿಯೇ ‘ಸತ್ಯಮ್ ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ (ಸತ್ಯವೂ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದೂ) ಎಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ತಿರಸ್ಕಾರ ಅನ್ಯಾಯವೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸಾರಣನನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಿಶ್ರ ಧ್ವನಿ ರಾಜನ ಕೋಪವನ್ನೂ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ಸಪತ್ನೋ ಮಾಂ ಜೇತುಮ್ ಅರ್ಹತಿ’ (ಯಾವ ಶತ್ರು ತಾನೇ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಘೋಷಣೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರುವುದು ಅವನ ಒಳಗಿನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನೋಡುವುದು ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಪಾರಮ್ ಅಸಹ್ಯಮ್’ (ಅಪಾರ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿದೆ. ಗೂಢಚಾರರೊಡನೆ ಏರುವುದು — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಾರಣನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಈ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರು ಯಾರು, ಶೂರರು ಯಾರು, ಮಹಾಬಲರು ಯಾರು? ಮಹೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವವರು ಯಾರು? ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ? ಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಯಾರು? ಸಾರಣಾ, ಆ ವಾನರರ ಪ್ರಭಾವ ಎಂಥದ್ದು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸಾರಣನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮುಖ್ಯ ವನವಾಸಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಶಾರ್ದೂಲ ಮತ್ತು ಶುಕರಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಅವನು ತಾನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ರಾಜನ ಸಲಹೆಗಾರರು ಯಾರೆಂಬ ಜ್ಞಾನ ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಉಪಯುಕ್ತ. ಸಾರಣನು ‘ಮುಖ್ಯಜ್ಞಃ’ (ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) — ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಲ್ಲ ನಾಯಕರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಣನು ಈಗ ರಾವಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು’, ‘ಯಾವನು’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮಗಳ ಬಳಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕೇ’ (ಯಾರು) ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮದ ಆರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅವನ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನೂ ಆತುರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಎದುರಾಳಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಅವನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ನಾಯಕನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಸಾರಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವ ಇವನು — ಯಾರ ಮಹಾಘೋಷದಿಂದ ಕೋಟೆಗೋಡೆ-ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ, ಬೆಟ್ಟ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ — ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವೀರ ನೀಲನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ವೀರ್ಯವಂತನಾಗಿ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ, ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದ, ಅತ್ಯಂತ ಆವೇಶಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಾಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿರುವ, ಯಾರ ಬಾಲದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿವೆಯೋ ಆ ಇವನು — ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನೆಂಬವನು, ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ವಾಲಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯನು, ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ವರುಣನು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದಂತೆ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನು. ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ರಾಘವನ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಜನಕಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವೂ ಇವನದೇ ಯೋಜನೆಯ ಫಲ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಇವನು ವಾನರೇಂದ್ರರ ಅನೇಕ ಯೂಥಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಹಿಂದೆ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ಇವನು ಸೇತುವೆಯ ಕಾರಣಕರ್ತನಾದ ವೀರ ನಳನು, ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಸಾರಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನ ಶರೀರ, ಚೇಷ್ಟೆ, ಬಲ, ಹಿಂದಿನ ಕಾರ್ಯ — ಇವೆಲ್ಲ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಮುಂದೆ; ಅವನ ಘೋಷದಿಂದಲೇ ಲಂಕೆ ನಡುಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಚಿತ್ರಣ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಅವನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು (ಮೈಮುರಿಯುವುದು, ಬಾಲ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು) ಅವನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡದ್ದು ಇವನ ಯೋಜನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅನ್ವೇಷಣಯಾತ್ರೆಯ ನಾಯಕ ಅಂಗದನೇ ಆಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಳನು ‘ಸೇತುಹೇತುಃ’ (ಸೇತುವೆಯ ಕಾರಣಕರ್ತ) — ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಈಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ವರುಣನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗದನು ರಾಮನಿಗೆ. ಹೀಗೆ ವಾನರರು ದೇವತುಲ್ಯರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನೆಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಅವನ ಘೋಷಕ್ಕೆ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ‘ತೋಳುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದು’ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಸೇತುಬಂಧವೇ ಅವನ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾರಣನು ನಳನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವಾಮ್ ಆಹ್ವಯತಿ ಸಂಯುಗೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರಣನ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ಅಂಗದನ ಆಹ್ವಾನ ರಾವಣನಿಗೆ ತಲುಪಿದೆ — ವಾನರರು ದೂರದಿಂದಲೂ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನು ‘ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯನು’ — ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಡನೆ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವೈರ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಹನುಮಂತನ ಸೀತಾದರ್ಶನ ಅಂಗದನ ಯೋಜನೆ ಎಂಬ ಸಾರಣನ ಉಕ್ತಿ ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮೈಯನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಎದ್ದು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇವರು — ದುಸ್ಸಹರೂ ಘೋರರೂ ಉಗ್ರರೂ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು — ಎಂಟು ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ, ಚಂದನವನವಾಸಿಗಳಾದ ವೀರರು, ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚುರುಕಾದ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಶೂರನೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಆದ ಶ್ವೇತನೆಂಬ ವಾನರನು ಬೇಗನೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಗೋಮತೀತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂರೋಚನವೆಂಬ ರಮ್ಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಕುಮುದನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಹರ್ಷದಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವ, ಯಾರ ದೀರ್ಘವಾದ ಬಾಲವನ್ನು ಅನೇಕ ಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ, ತಾಮ್ರ-ಹಳದಿ-ಬಿಳುಪು-ಶುಭ್ರ ಬಣ್ಣಗಳ, ಚೆದರಿದ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕೂದಲುಗಳು ಆವರಿಸಿವೆಯೋ, ಆ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಉಗ್ರ ವಾನರನು ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಏಷೈವಾಶಂಸತೇ ಲಂಕಾಂ ಸ್ವೇನಾನೀಕೇನ ಮರ್ದಿತುಮ್’ (ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದಾವಳಿ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನೂ ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಶೇಖರಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತನ ಕಾರ್ಯ ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಮುದನ ಬಾಲದ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ ಕೂದಲುಗಳು ಅವನ ಭೀಷಣ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಚಂದನವನವಾಸಿಗಳು ಮಲಯಪರ್ವತದ ವಾನರರು — ದಕ್ಷಿಣದೇಶದವರು. ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ದಶಕೋಟಿಶತಾನಿ’ (ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಎಂದು ಅತಿವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತ್ರಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತನು ದೂತಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ — ‘ಬುದ್ಧಿಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಸೇನೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಮುದನ ಪರ್ವತ ಗೋಮತೀತೀರದಲ್ಲಿ — ಉತ್ತರಭಾರತದಲ್ಲಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದಲೂ ಉತ್ತರದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ‘ಅದೀನಃ’ (ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ. ‘ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಕ್ಷ್ವೇಡಯಂತಿ ನದಂತಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಯುದ್ಧಪೂರ್ವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಸಜೀವವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ದೇಹವನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದು, ಸಿಂಹನಾದ, ಗರ್ಜನೆ, ಮೈಮುರಿಯುವುದು. ಕುಮುದನ ಬಾಲದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಶ್ವೇತನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ.
‘ಸಿಂಹದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಪಿಲವರ್ಣದ, ಉದ್ದವಾದ ಕೇಸರವುಳ್ಳ, ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡಬಯಸುವವನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಇವನು — ರಾಜನೇ, ವಿಂಧ್ಯ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಸಹ್ಯ, ಸುದರ್ಶನ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸುವ ರಂಭನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ನೂರು ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತು (ಲಕ್ಷ) ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು — ಘೋರರೂ ಉಗ್ರರೂ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದವರು — ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಿವಿಗಳನ್ನು ನಿಮಿರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಹೆದರದ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಓಡದ, ಕೋಪದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಓರೆನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಇವನು — ಇವನ ಬಾಲದ ಬೀಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡು, ಈ ಮಹಾಬಲನು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಭಯರಹಿತನೂ ಆದ ಇವನು, ರಾಜನೇ, ರಮ್ಯವಾದ ಸಾಲ್ವೇಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸುವ ಶರಭನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ರಾಜನೇ, ಈ ಬಲಶಾಲಿಯ ಅನುಚರರಾದ ‘ವಿಹಾರ’ರೆಂಬ ಯೂಥಪತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ನಲವತ್ತು ಲಕ್ಷ.’ ರಂಭನ ನಿಶ್ಚಲತೆ ಇನ್ನೂ ಭೀಕರ — ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ಶರಭನಲ್ಲಾದರೋ ಚಂಚಲತೆ — ಕಿವಿ ನಿಮಿರಿಸುವುದು, ಆಕಳಿಸುವುದು, ನಡುಗುವುದು, ಓರೆನೋಟ, ಬಾಲ ಬೀಸುವುದು — ಸಿಂಹದ ಆಕ್ರಮಣಪೂರ್ವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಂತೆ. ಇಬ್ಬರ ವೈರುಧ್ಯ ಸಾರಣನ ವರ್ಣನಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯೋಃ ನ ಸಂವಿಜತೇ’ (ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಹೆದರದ) ಎಂದು ಶರಭನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಂಭನ ನಿವಾಸಗಳು ನಾಲ್ಕು ಪರ್ವತಗಳು — ವಿಂಧ್ಯ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಸಹ್ಯ, ಸುದರ್ಶನ — ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳು. ಅವನ ಅನುಚರರು ‘ಶತಂ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿಂಶತ್ ಚ’ (ನೂರು ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತು) — ಅಪರಿಮಿತ. ಶರಭನ ಅನುಚರರು ‘ವಿಹಾರ’ರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು — ಇದು ಯೂಥದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗಣ. ಸಾರಣನು ‘ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ) ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಆದರವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಭನ ವರ್ಣನೆ ಸಿಂಹದ ಆಕ್ರಮಣಪೂರ್ವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಹೆಸರೂ (ಶರಭ — ಸಿಂಹಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೃಗ) ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ರಂಭನು ‘ನಿಭೃತಃ’ (ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ) ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಶರಭನು ‘ತಿರ್ಯಕ್’ (ಓರೆಯಾಗಿ) ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಭನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ನ ಚ ಸೇನಾಂ ಪ್ರಧಾವತಿ’ (ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಸೇನೆಯ ಆಶ್ರಯದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಂಭನ ಕಪಿಲವರ್ಣವೂ ಉದ್ದವಾದ ಕೇಸರವೂ ಸಿಂಹಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
‘ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ ವಾನರವೀರರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿರುವ, ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ವಾನರೇಂದ್ರರ ನಡುವೆ ಯಾರ ಮಹಾಘೋಷ ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಇವನು — ಅನುತ್ತಮವಾದ ಪಾರಿಯಾತ್ರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸದಾ ದುಸ್ಸಹನಾದ ಪನಸನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಯೂಥಪತಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇವನನ್ನು ಐವತ್ತು ಲಕ್ಷ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರೆಲ್ಲರ ಯೂಥಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ. ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ, ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಭೀಕರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವ ಇವನು — ದರ್ದುರಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುವ ವಿನತನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವೇಣಾನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುವವನು. ಇವನ ಬಲ ಅರವತ್ತು ಲಕ್ಷ ವಾನರರು. ಕ್ರೋಧನನೆಂಬ ವಾನರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಯೂಥಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ. ಕಾವಿಬಣ್ಣದ ದೇಹವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಿರುವ, ಬಲದ ದರ್ಪದಿಂದ ಸದಾ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕಡೆಗಣಿಸುವ ತೇಜಸ್ವಿ ಗವಯನೆಂಬವನು ಕೋಪದಿಂದ ನಿನ್ನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇವನನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ ವಾನರರು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವರು ದುಸ್ಸಹರಾದ ವೀರರು, ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ; ಅವರು ಯೂಥಪತಿಗಳು, ಯೂಥಪತಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಅವರ ಯೂಥಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ.’ ಸಾರಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನೂ ತನ್ನ ನಿವಾಸದ ಪರ್ವತದಿಂದಲೋ ನದಿಯಿಂದಲೋ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಪಾರಿಯಾತ್ರ, ವೇಣಾ, ಸಂರೋಚನ, ಸಾಲ್ವೇಯ, ವಿಂಧ್ಯ — ಹೀಗೆ ವಾನರಸೇನೆ ಇಡೀ ಭಾರತವರ್ಷದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತಿದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿವೆ — ಲಕ್ಷಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವುದೇ ಸಾರಣನ ಉದ್ದೇಶ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ‘ಯೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಎಣಿಕೆಯೂ ಅಪೂರ್ಣವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪನಸನ ಘೋಷವನ್ನು ಭೇರಿಘೋಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಭೇರಿಘೋಷ ವರ್ಣಿತವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ವಾನರರ ಘೋಷ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ವಿನತನ ಸೇನೆ ‘ದ್ವಿತೀಯಃ ಸಾಗರಃ ಇವ’ (ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ) — ಶಾರ್ದೂಲನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಗವಯನು ‘ಸರ್ವಾನ್ ವಾನರಾನ್ ಅವಮತ್ಯ’ (ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕಡೆಗಣಿಸಿ) ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ವಭಾವಭೇದಗಳಿವೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ತನ್ನದೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಣನು ಯಾವುದೇ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಲವನ್ನು — ಇದು ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶ. ವೇಣಾನದೀತೀರವಾಸಿ ವಿನತ, ಪಾರಿಯಾತ್ರವಾಸಿ ಪನಸ — ಹೀಗೆ ಭೂಗೋಳದ ಪಟ್ಟಿ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗವಯನ ಅನುಚರರು ಎಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ — ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತಿವಿಪುಲ. ಕ್ರೋಧನನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಯೂಥಗಳು — ‘ಭಾಗಶಃ’ (ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸೇನೆಯ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥