ಸರ್ಗ
ಶುಕ-ಸಾರಣರ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ
ರಾವಣನು ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಗೂಢಚಾರರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ವಿಭೀಷಣನು ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ರಾಮನ ಅಭಯದಾನ ಮತ್ತು ಸಂದೇಶ, ಅವರು ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವುದು
ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಾಟಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ದಾಟಿದೆ; ರಾಮನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಆಗಿರದ ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಗರದ ಮೇಲಿನ ಆ ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಂಬಲಾರೆ; ಆದರೂ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಎಣಿಸಬೇಕು. ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಗುರುತು ಸಿಗದಂತೆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅದರ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೂ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ಯಾರು, ರಾಮನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಸಮ್ಮತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಯಾರು, ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವವರು ಯಾರು, ಶೂರರು ಯಾರು; ಜಲಾರ್ಣವವಾದ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರ ಬೀಡು ಹೇಗಿದೆ, ವೀರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಕಲ್ಪ, ವೀರ್ಯ, ಆಯುಧಗಳು ಯಾವುವು, ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರ ಸೇನಾಪತಿ ಯಾರು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು.’ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನಾವಳಿ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಖ್ಯೆ, ಬಲ, ನಾಯಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೇನೆಯ ಬೀಡು, ಶತ್ರುನಾಯಕನ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಗಳು. ‘ನ ಶ್ರದ್ದಧ್ಯಾಮ್’ (ನಂಬಲಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದ್ದುದು ನಡೆದುಹೋಗಿದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನ ಮತ್ತು ಶುಕನ ಹಿಂದಿನ ನಿವೇದನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಹೊಸ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶುಕನು ಮತ್ತೆ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಅವಮಾನಿತನಾದರೂ ಅವನು ರಾಜನ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ. ಸಾರಣನೂ ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರಮುಖ್ಯರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವವನು ಅವನೇ. ರಾವಣನ ಅವಿಶ್ವಾಸ ಅವನ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುಪಲಕ್ಷಿತೌ’ (ಗುರುತು ಸಿಗದಂತೆ) ಎಂಬ ಆದೇಶ ಶುಕನ ಹಿಂದಿನ ಬಹಿರಂಗ ದೌತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಈಗ ಗುಪ್ತಚರ್ಯೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಬಹಿರಂಗ ದೂತನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಸೇನೆಯ ಬಾಹ್ಯರೂಪದಿಂದ ಒಳಗಿನದರತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಖ್ಯೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಯಕನ ಮನಸ್ಸು. ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಅಗತ್ಯ ದೃಢಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಆದರೆ ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಆಗ ಎಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಝರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರದ ದಡಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು; ಕೆಲವರು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ದಾಟಿಯಾಗಿತ್ತು, ಕೆಲವರು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದ, ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಆ ಸೈನ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ನಿಶಾಚರರು ಕಂಡರು. ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಗೂಢಚಾರರ ಎಣಿಕೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ನಿವೇದನೆ. ಸೇನೆಯ ಚಲನಶೀಲತೆ — ದಾಟುತ್ತಿರುವವರು, ದಾಟಿದವರು, ದಾಟಲು ಬಯಸುವವರು, ಬೀಡುಬಿಟ್ಟವರು, ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಿರುವವರು — ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಬಲಾರ್ಣವಃ’ (ಸೈನ್ಯಸಾಗರ) ಎಂಬ ರೂಪಕ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಗರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ಗೂಢಚಾರರು ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು — ಅವರ ಮಾಯೆ ಸಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಗೂಢಚಾರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಣಿಸಲಾಗದ್ದು ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮಯ ಅವರ ನಿವೇದನೆಯ ಆಧಾರವಾಗುವುವು. ಸೇನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ವಿಶಾಲ; ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ. ಗೂಢಚಾರರ ಮಾಯೆ ರಾವಣನ ಆದೇಶದ ಪಾಲನೆ, ಅವರ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ.
ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಭೀಷಣನು ಕಂಡನು; ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು: ‘ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಈ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಗೂಢಚಾರರು.’ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು, ಜೀವದ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಭಯಗೊಂಡ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ ರಘುನಂದನನೇ, ರಾವಣನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆವು.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನಾದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೂಪ ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಗೂಢಚಾರರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಮೃತ್ಯುಭಯದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಗುಣವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ನಗು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಚಿಹ್ನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರರು ಅವನಿಗೆ ಭಯದ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಃ’ (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕರುಣೆ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಗೂಢಚಾರರು ‘ನಿರಾಶೌ ಜೀವಿತೇ’ (ಜೀವದ ಆಸೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು) — ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಗೂಢಚಾರನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ರಾಮನ ಅಭಯದಾನ ಅವರಿಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ. ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಡಿದ ಅವರನ್ನು ತಾನೇ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ನ್ಯಾಯದ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವಾಮಿಯದೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ.
ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೆ, ಹೇಳಲಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಇನ್ನೂ ಏನಾದರೂ ನೋಡದೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಬಹುದು; ಅಥವಾ ವಿಭೀಷಣನೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುವನು. ಈ ರೀತಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಜೀವಕ್ಕಾಗಿ ಭಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತರಾದ ನೀವು ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹರಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನೇ, ಸದಾ ಶತ್ರುಪಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವ, ಮರೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಈ ನಿಶಾಚರ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನೀವು ಮಹಾನಗರಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು — ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ, ಆ ಬಲವನ್ನು ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಬಾಂಧವಸಮೇತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತೋರಿಸು. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳೊಡನೆ, ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕಾನಗರಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವೂ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡು. ರಾವಣಾ, ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ, ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ದಾನವರ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ, ನನ್ನ ಭೀಕರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬಿಡುವೆನು.’ ರಾಮನ ಮಾತು ಅದ್ಭುತ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಅತಿಶಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದರೂ ಶತ್ರು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ?’ ದೂತಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತೆ — ಶಸ್ತ್ರ ಕೆಳಗಿಟ್ಟವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ನಿರ್ಭೀತವೂ ಆಗಿದೆ — ಕಾಲ (‘ಶ್ವಃ ಕಾಲ್ಯೇ’ — ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ), ಗುರಿ (ಕೋಟೆಗೋಡೆ-ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕೆ), ಸಾಧನ (ಬಾಣಗಳು) — ಎಲ್ಲವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೈವೀ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವಃ ಕಾಲ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಕಾಲ ನಿಶ್ಚಿತ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ. ‘ಯತ್ ಬಲಂ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ (ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ರಾವಣನು ಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಈಗ ಆ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನೇ ಅವನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ‘ವಿಮುಂಚ’ (ಬಿಡು) ಎಂಬ ಆದೇಶ — ಹಿಡಿದ ವಿಭೀಷಣನೇ ಬಿಡಲಿ ಎಂಬುದು ನ್ಯಾಯ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಮರ್ಯಾದಿತ — ಅವನು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಲಂಕಾನಗರಿಗೆ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ವಧೆಗಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಮನು ಕಂಡು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ಎಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಸೇರಿರುವರೋ — ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಶೂರರಾದ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ — ದಾಶರಥಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವ — ಇವರು ಕೋಟೆಗೋಡೆ-ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲರು; ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸುಮ್ಮನಿರಲಿ. ರಾಮನ ರೂಪ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳು ಎಂತಹವೆಂದರೆ, ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು; ಉಳಿದ ಮೂವರೂ ಸುಮ್ಮನಿರಲಿ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವನವಾಸಿಗಳ ಸೇನೆಯ ಯೋಧರು ಹರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ವಿರೋಧ ಸಾಕು, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ದಾಶರಥಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು.’ ಗೂಢಚಾರರ ನಿವೇದನೆ ಶುಕನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವರು ರಾಮನ ದಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಚತ್ವಾರಃ ಪುರುಷರ್ಷಭಾಃ ಲೋಕಪಾಲಸಮಾಃ’ (ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ (ಲೋಕಪಾಲರಿಂದಲೂ ನಾನು ಅಜೇಯ) ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಂತಿದೆ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರಿದ್ದಾರೆ. ವಾನರರ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾಮನ ಬಲದ ಘನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕ ಸರಳವಾದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ‘ಅಲಂ ವಿರೋಧೇನ’ (ವಿರೋಧ ಸಾಕು); ಆದರೆ ಅದು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಗೂಢಚರ್ಯೆಗೆ ಹೋದವರು ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಅವನ ದೂತರಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಬಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ ರಾಮನ ದಯೆ — ಗೂಢಚಾರರೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾವಣನು ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಕೋಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಲಂ ವಿರೋಧೇನ’ ಎಂಬ ಸಲಹೆ ವಿಭೀಷಣನ ಹಿಂದಿನ ಸಲಹೆಯನ್ನೇ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥