॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 24ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾದರ್ಶನ, ಶುಕನ ನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಬಡಾಯಿ

ವಾನರಸೇನೆಯ ಶೋಭೆ, ರಾಮನಿಂದ ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ವ್ಯೂಹರಚನೆ, ಶುಕನ ಬಿಡುಗಡೆ, ಶುಕನು ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ರಾವಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೀರರ ಸಮೂಹವು ಶುಭನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಸಾಗರದಂತಹ ಆ ಸೈನ್ಯಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಭೂಮಿ ಭಯಗೊಂಡಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ನಡುಗಿತು. ಆಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಆ ಘೋಷದಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಆ ಘೋಷವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ಅವರು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದರ್ಪದಿಂದ ಗುಡುಗುವ ಮೇಘಗಳ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಕೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮೊದಲ ಸಂಪರ್ಕ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ — ಅವು ಇನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಘೋಷ ಒಂದನ್ನೊಂದು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆಯ ಭೇರಿಘೋಷ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯ ಸೂಚಕ; ವಾನರರ ಪ್ರತಿಘೋಷ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ‘ಅಮೃಷ್ಯಮಾಣಾಃ’ (ಸಹಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಸ್ಪರ್ಧಾಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಘೋಷವನ್ನು ಅವರು ಸಹಿಸಲಾರರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಯ ಶಾಂತ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ, ಸಾಗರದ ಉಪಮೆ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಭೀಷಣ ರೂಪ. ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಸೇನೆಯ ಭಾರದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಇದು ಪುರಾಣ-ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇನೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಭಯಪಡಲಿಲ್ಲ, ಹರ್ಷಗೊಂಡರು — ಯುದ್ಧದ ಉತ್ಸಾಹ ಅವರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದೆ. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರರ ನಾದ ಆಕಾಶವ್ಯಾಪಿ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದಾಶರಥಿಯು ನೊಂದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದನು: ‘ಇಲ್ಲಿ ಆ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣಿನವಳು, ಕೆಂಪುದೇಹದ ಗ್ರಹದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ, ರಾವಣನಿಂದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.’ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ನೋಡಿ ಆ ವೀರನು ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತಿರುವ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀಚುತ್ತಿರುವಂತೆ ಎದ್ದುನಿಂತಿರುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವಿಷ್ಣುಪದವೆಂಬ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಚೈತ್ರರಥವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಣ್ಣು-ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುಂದರವಾದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಳಿರುವ, ದುಂಬಿಗಳು ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿರುವ, ಕೋಗಿಲೆಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿರುವ ಉಪವನಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಹಿತವಾದ ತಂಗಾಳಿ ಅವನ್ನು ತೂಗಾಡಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು — ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದುಃಖ, ಲಂಕೆಯ ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ. ರೋಹಿಣಿಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ — ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ, ಕೆಂಪುದೇಹದ ಮಂಗಳಗ್ರಹ ಕ್ರೂರ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತಳು. ಲಂಕೆ ‘ಮನಸಾ ಇವ ಕೃತಾ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತಿದೆ) — ಅದರ ಶಿಲ್ಪ ಮಾನವಕೌಶಲವನ್ನು ಮೀರಿದ್ದು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತಿದೆ. ಅದರ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ಗಾಳಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ತೂಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ದುಂಬಿಗಳು ಹೂವುಗಳಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿವೆ, ಕೋಗಿಲೆಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ — ಯುದ್ಧದ ಹಿಂದಿನ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಸಂತದಂತಹ ಶಾಂತ ಚಿತ್ರ. ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಕರುಣಭಾವವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಸುಂದರ ನಗರ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಾಗುವುದು. ರಾಮನ ದೀರ್ಘವಾದ ಬಿಸಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ತೋರಿಸದ ಒಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನ ಅಂತರಂಗದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಪದಮ್’ (ವಿಷ್ಣುಪದ) ಎಂಬುದು ಆಕಾಶದ ಹೆಸರು, ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಎತ್ತರ, ವಿಮಾನಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಉದ್ಯಾನಗಳ ರಮ್ಯತೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ಆದರೆ ಅದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಬಂಧಿತಳು — ಸೌಂದರ್ಯದ ನಡುವೆ ದುಃಖ. ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಮತ್ತು ದುಂಬಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ವಸಂತಋತುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ವಿಯೋಗಿಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯ.

ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಧಾನದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾ ಕಪಿಸೇನೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ದುರ್ಜಯನಾದ ಅಂಗದನು ನೀಲನೊಡನೆ ಎದೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ವಾನರಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಋಷಭನೆಂಬ ವಾನರನು ವಾನರಸೇನೆಯ ಬಲಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಮದಗಜದಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಗಂಧಮಾದನನು ಎಡಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿಸಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಶಿರೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವೆನು. ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ — ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಈ ಮೂವರು ಕರಡಿಮುಖ್ಯರು ಹೊಟ್ಟೆಯ (ಮಧ್ಯ) ಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಲೋಕದ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧವನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿರುವ ವರುಣನಂತೆ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಪಿಸೇನೆಯ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾವ್ಯೂಹವುಳ್ಳ, ಮಹಾವಾನರರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಮೋಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ರಣದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು. ‘ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೋ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೋ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡುವೆವು’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಗರುಡನ ಶರೀರದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶಿರಸ್ಸು, ಎದೆ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆ, ಹಿಂಭಾಗ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ — ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅಪಾಯ ಅತ್ಯಧಿಕ. ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವರುಣನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕನಾಗಿರುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸೇನೆ — ವಾನರರ ನಾನಾ ಬಣ್ಣದ ದೇಹಗಳು ಮೋಡಗಳಂತೆ. ವಾನರರ ಬಯಕೆ ಸರಳ — ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುವುದು. ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ, ನೀಲನು ಸೇನಾಪತಿ — ಇಬ್ಬರೂ ಎದೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯುವುದು. ಋಷಭ-ಗಂಧಮಾದನರು ಪಾರ್ಶ್ವರಕ್ಷಕರು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಪಕ್ಕಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಕರಡಿಗಳು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ — ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ — ಅಲ್ಲಿ ಹೊರೆಹೊರುವವರೂ ದುರ್ಬಲರೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ — ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಯಾರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುವೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಅವನ ಗುಣಕ್ಕನುಸಾರ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರರ ಸಂಕಲ್ಪ — ‘ಶಿಖರೈಃ ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ ವಾ’ (ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೋ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೋ) — ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರುಣನ (ಪ್ರಚೇತಸನ) ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಾನ ದಿಕ್ಪಾಲಕನ ಸ್ಥಾನದಂತೆ ಮಹತ್ವದ್ದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೈನ್ಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಈ ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ದೂತ ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗ್ರಸ್ತನಾದ ಶುಕನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೀತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವ್ಯೂಹ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಚಾರನು ಏನನ್ನು ಕಾಣುವನೋ ಅದು ಭಯಜನಕವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಶುಕನು ಈಗ ರಾವಣನಿಗೆ ವಾನರಬಲದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ (ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ) ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಾವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಯೆಯೂ ನೀತಿಯೂ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ. ಶುಕನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಅಂಗ — ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಶತ್ರು ಭಯಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಶುಕನು ‘ಪರಮಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗ್ರಸ್ತ) — ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಅವನು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ನಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಶುಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನ್ನ ಈ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಏಕೆ ಬೆಳ್ಳಗಾಗಿವೆ? ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ. ಚಂಚಲಚಿತ್ತರಾದ ಅವರ ವಶಕ್ಕೆ ನೀನೇನೂ ಸಿಲುಕಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಆಗ ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಉತ್ತಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು, ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ನಯವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದೆನು. ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರು ನೆಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದರು, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲೂ ರೆಕ್ಕೆ ಕೀಳಲೂ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಅವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ; ವಾನರರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ತೀಕ್ಷ್ಣರು. ವಿರಾಧನನ್ನೂ ಕಬಂಧನನ್ನೂ ಖರನನ್ನೂ ಕೊಂದ ಆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ, ಉಪ್ಪುಕಡಲನ್ನು ದಾಟಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ ಈ ಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಘವನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಪರ್ವತ-ಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ಕರಡಿ-ವಾನರ ಸಮೂಹಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಸೈನ್ಯಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯಸಮೂಹಕ್ಕೂ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ, ದೇವದಾನವರ ನಡುವಿನಂತೆ, ಸಂಧಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರು ಇನ್ನೇನು ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಬೇಗನೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಇವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಒಪ್ಪಿಸು, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು.’ ಶುಕನ ನಿವೇದನೆ ನಿರ್ಭೀತವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪರಿಹಾಸ (‘ಬೆಳ್ಳಗಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು’) ಶುಕನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಅವರ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ರಾಜನ ಅವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕನು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು — ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಖರರ ವಧೆಯನ್ನು — ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಏಕತರಂ ಕುರು’ (ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಮಾರ್ಗಗಳು — ಸಂಧಿ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧ; ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ. ಶುಕನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವ (ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ಮಾತಿಗೆ ಸಿಗದವರು), ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸೇತುಬಂಧದ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯ, ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಮರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವದಾನವಯೋಃ ಇವ’ (ದೇವದಾನವರ ನಡುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಾಶ್ವತ ವೈರ — ಸಂಧಿಯ ಅಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾವಣನಿಗೂ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ. ‘ಅನೇಕಚಿತ್ತಾನಾಮ್’ (ಚಂಚಲಚಿತ್ತರ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪರಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಶುಕನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಥ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಚಾರನ ಧರ್ಮ. ಶುಕನ ಭಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈಗ ರಾಜನ ಕೋಪಕ್ಕೂ ಭಯಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಶುಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ರಾವಣನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರದತ್ತ ಮತ್ತ ದುಂಬಿಗಳು ಧಾವಿಸುವಂತೆ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ರಾಘವನತ್ತ ಎಂದು ಧಾವಿಸುವುವು? ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು, ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ನಾನು ಎಂದು ಸುಡುವೆನು? ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ನನ್ನ ವೇಗ ಸಾಗರದಂತೆ, ಬಲ ಮಾರುತನಂತೆ; ದಾಶರಥಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬತ್ತಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಘವನು ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತಿಲ್ಲ. ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳೆಂಬ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಬಾರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ತುಮುಲವಾದ, ಆರ್ತರ ಆಕ್ರಂದನವೆಂಬ ಮಹಾಗೀತವುಳ್ಳ, ನಾರಾಚಗಳ ತಾಳಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲೆಂಬ ವೀಣೆಯನ್ನು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವೆಂಬ ಘೋರ ನದಿಯಂತಹ ಮಹಾರಂಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ರಣದಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವೆನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲಿ, ಸ್ವತಃ ವರುಣನಿಂದಾಗಲಿ, ಬಾಣಾಗ್ನಿಯುಳ್ಳ ಯಮನಿಂದಾಗಲಿ, ವೈಶ್ರವಣನಾದ ಕುಬೇರನಿಂದಾಗಲಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ರಾವಣನ ಮಾತು ಗರ್ವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಅವನ ಉಪಮೆಗಳು ಸೌಂದರ್ಯಮಯವಾದರೂ ಕ್ರೂರ — ದುಂಬಿಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರದತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಗಳು ರಾಮನ ದೇಹದತ್ತ. ವೀಣೆಯ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಬಿಲ್ಲು ವೀಣೆ, ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳು ನುಡಿಸುವ ಕೋಲುಗಳು, ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ಸ್ವರ, ಆರ್ತರ ಆಕ್ರಂದನ ಗೀತೆ, ನಾರಾಚಗಳ ಶಬ್ದ ತಾಳ, ಶತ್ರುಸೇನೆ ನದಿಯಂತಹ ರಂಗಭೂಮಿ. ಯುದ್ಧ ಅವನಿಗೆ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ. ‘ನ ಚ ದಾಶರಥಿಃ ವೇದ’ (ದಾಶರಥಿಗೆ ತಿಳಿಯದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಅವನೇ. ಕೊನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಹೆಸರೆತ್ತಿ ಅವರಿಂದಲೂ ಅಜೇಯನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಂಭ ಮುಂದೆ ಅವನ ಪತನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ರಾವಣನ ಭಾಷಣ ಶುಕನ ಸತ್ಯವಚನಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ; ಅವನು ತಥ್ಯಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಗರವೇಗ, ಮಾರುತಬಲ ಎಂಬ ಆತ್ಮೋಪಮೆಗಳೂ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿವೆ — ಸಾಗರನೇ ರಾಮನಿಗೆ ದಾರಿ ಕೊಟ್ಟನು, ಮಾರುತಿಯೇ (ಹನುಮಂತನೇ) ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಕವಿ ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಅವನದೇ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅಣಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕದಾ’ (ಎಂದು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅವನ ಅಧೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ‘ಸರ್ವಲೋಕಭಯಾತ್ ಅಪಿ’ (ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ದುರಾಗ್ರಹದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ಅವಮಾನ, ನೀತಿಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಕನ ಸಲಹೆ ನಿಷ್ಫಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ