ಸರ್ಗ
ಶುಕನಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯೆ
ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವರ ಪರಿಚಯ, ಕೋಟಿ, ಶಂಕು, ವೃಂದ ಮುಂತಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪರಿಭಾಷೆ, ರಾವಣನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಉಪದೇಶ
ಸಾರಣನು ವಾನರಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖರನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮೌನವಾದಾಗ, ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶುಕನು ಆ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾರಣನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದನ್ನೇ ಶುಕನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಬ್ಬರೂ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರರು, ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ರಾಮನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ‘ರಾಜನೇ, ಮದಿಸಿದ ಮಹಾಗಜಗಳಂತೆ, ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಹಾ ಆಲದ ಮರಗಳಂತೆ, ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ — ಅವರು ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವರು. ಅವರು ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂಬತ್ತು, ಐದು ಮತ್ತು ಏಳು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾವಿರಾರು ಶಂಕುಗಳು, ನೂರಾರು ವೃಂದಗಳು. ಇವರು ಸದಾ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವರು; ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನಾದರೂ ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಇಬ್ಬರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕುಮಾರರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವರೂಪಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರಿಬ್ಬರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಅವರು ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಮರರಂತಿದ್ದಾರೆ; ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಆಶೆ ಅವರದು.’ ಈ ಕೋಟಿ, ಶಂಕು, ವೃಂದ ಮುಂತಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಗಳು, ಆಲದ ಮರಗಳು, ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ವಾನರರ ಭಾರವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಮುಖ ಎಂಬುವವರೂ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವರು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂಬುದು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು.
ಅನಂತರ ಶುಕನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತನಾದ ವಾನರನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮದೋದಕ ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮದಗಜದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಕಲಕಬಲ್ಲವನು ಯಾರೋ, ಆ ವಾನರನೇ ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕಂಡು ಹೋದವನು. ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದ ಇವನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಇವನು ಕೇಸರಿಯ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಹನುಮಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತ — ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಇವನೇ. ಇವನು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವನು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲದಿಂದಲೂ ರೂಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು; ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಇವನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು, ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಶುಕನು ಅವನ ಅದ್ಭುತವಾದ ಬಾಲ್ಯದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. “ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಹಸಿವು ನೀಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ದಾರಿ ಹಾರಿದನು. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಎಟುಕದ ಆ ಸೂರ್ಯದೇವನನ್ನು ತಲುಪಲಾಗದೆ ಉದಯಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಈ ಕಪಿಯ ಒಂದು ದವಡೆ (ಹನು) ಸ್ವಲ್ಪ ಒಡೆದು, ಅನಂತರ ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವನು ಹನುಮಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾದ ಜನರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ನಾನು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ಇವನ ಬಲ, ರೂಪ, ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗದು. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮಥಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಲಂಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತೋ, ಯಾರಿಂದಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಧೂಮಕೇತುವು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆಯೋ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿಯೂ ಯಾರು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನೋ, ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಮರೆಯುತ್ತೀಯೆ?’ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶುಕನು ರಾವಣನಿಗೆ ಅವನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕಾದಹನವು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಹುಣ್ಣಿನಂತೆ ಉಳಿದಿದೆ. ಬಾಲ್ಯದ ಕಥೆಯು, ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ನುಂಗಲು ಬಯಸಿದ ಇವನು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಅಸಾಧಾರಣನೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಆಗಮ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುರಾ ದೃಷ್ಟಂ ಪುನರಾಗತಮ್’ (ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದವನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಶುಕನು ರಾವಣನ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದ್ದನು, ಈಗಲಾದರೋ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ತಂದೆಯೊಡನೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಹಾರಿದವನಿಗೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶುಕನ ತರ್ಕ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ಧೂಮಕೇತುವಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ಲಂಕಾದಹನದ ಉಳಿದ ಗುರುತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನ ಮತ್ತೆ ಹಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಶುಕನು ಸೇನೆಯ ನಾಯಕನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹನುಮಂತನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಶೂರನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿರಥನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೌರುಷಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಯಾರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಎಂದಿಗೂ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವೇದಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನೋ, ಅವನು ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಬಲ್ಲನು, ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳಬಲ್ಲನು; ಅವನ ಕೋಪ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಭಯಂಕರ, ಪರಾಕ್ರಮ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅಪ್ರತಿಮ. ಯಾರ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ, ರಾಜನೇ, ಆ ರಾಮನೇ ಇವನು — ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಎದುರಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆ — ‘ಇವನ ಬಲಗಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಶುದ್ಧ ಅಪರಂಜಿ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷದ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಕಪ್ಪು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬವನು — ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲೂ ಹಿತವಾದುದರಲ್ಲೂ ಸದಾ ನಿರತನು, ನೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕುಶಲನು, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅಸಹಿಷ್ಣು, ದುರ್ಜಯ, ಜೇತಾ, ವಿಕ್ರಾಂತ, ಜಯಶೀಲ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಇವನು ರಾಮನ ಬಲಗೈ, ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅವನ ಪ್ರಾಣದಂತಿರುವವನು. ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಇವನು ತನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಶುಕನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಅವರ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ರಾವಣನಿಗೆ ಸತ್ಯದ ಕನ್ನಡಿ. ‘ಬಹಿಶ್ಚರಃ ಪ್ರಾಣಃ’ (ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಹೋದರರ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಜೀವವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕಾರಣ ರಾವಣನದೇ ಅಪರಾಧ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ವೇದಜ್ಞಾನ, ಅಸ್ತ್ರಬಲ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಮರ್ಷೀ (ಅಸಹಿಷ್ಣು), ದುರ್ಜಯ, ಜೇತಾ, ವಿಕ್ರಾಂತ, ಜಯೀ, ಬಲೀ — ಒಂದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ವೀರತೆ ಒಂದೆಡೆ ರಾಶಿಯಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನಯೇ ಯುದ್ಧೇ ಚ ಕುಶಲಃ’ (ನೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕುಶಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಶುಕನು ಅವರ ಅವಿಭಾಜ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಶುಕನು ರಾಮನ ಎಡಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ಎಡಪಕ್ಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವವನು ರಾಜ ವಿಭೀಷಣ, ನಿನ್ನದೇ ತಮ್ಮ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಡಂಬನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಈಗ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೇ ರಾಮನು ಈಗಾಗಲೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಒಡೆಯ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವ. ತೇಜಸ್ಸು, ಕೀರ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಬಲ, ಕುಲ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಮವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂತೆ. ದಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದುರ್ಗಮವಾದ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದಾಗಿ ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಧಾನ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ನೂರು ಕಮಲಗಳ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ — ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ, ತಾರೆಯನ್ನೂ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು.’ ಹೀಗೆ ಶುಕನು ಸುಗ್ರೀವನ ವೈಭವವನ್ನು ರಾಮನ ಉಪಕಾರದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರಾಜನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ವಾಲಿವಧೆಯ ನೆನಪೂ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ — ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದು ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾವಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಹಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವನ ಸಹೋದರ, ಅವನಿಂದಲೇ ಸಭೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹಿಮವಂತನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಶುಕನು ವಾನರರ ಸ್ವದೇಶದ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಶುಕನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಲವು. ‘ನೂರು ಲಕ್ಷವನ್ನು (ನೂರು ನೂರುಸಾವಿರಗಳನ್ನು) ಮನೀಷಿಗಳು ಕೋಟಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಶಂಕು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರು ಸಾವಿರ ಶಂಕುಗಳು ಮಹಾಶಂಕು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾಶಂಕುಗಳು ವೃಂದ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನೂರು ಸಾವಿರ ವೃಂದಗಳು ಮಹಾವೃಂದ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾವೃಂದಗಳು ಪದ್ಮ. ನೂರು ಸಾವಿರ ಪದ್ಮಗಳು ಮಹಾಪದ್ಮ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾಪದ್ಮಗಳು ಖರ್ವ. ನೂರು ಸಾವಿರ ಖರ್ವಗಳು ಮಹಾಖರ್ವ; ಸಾವಿರ ಮಹಾಖರ್ವಗಳು ಸಮುದ್ರ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಸಮುದ್ರಗಳು ಓಘ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಓಘಗಳು ಮಹೌಘ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೆ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ, ನೂರು ಶಂಕು, ಸಾವಿರ ಮಹಾಶಂಕು, ನೂರು ವೃಂದ, ಸಾವಿರ ಮಹಾವೃಂದ, ನೂರು ಪದ್ಮ, ಸಾವಿರ ಮಹಾಪದ್ಮ, ನೂರು ಖರ್ವ, ಸಮುದ್ರ, ಮಹೌಘ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಂತಿರುವ ಕೋಟಿ ಮಹೌಘಗಳಷ್ಟು ಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ, ವೀರನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಂದಲೂ ಸಚಿವರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶುಕನು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಹದಂತೆ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಂತಿರುವ ಈ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗುವಂತೆ, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪರಾಭವವಾಗದಂತೆ ಪರಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳು.’ ಮೂವತ್ತಮೂರರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂದರವರೆಗಿನ ಸಂಖ್ಯಾಪರಿಭಾಷೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ರೇಣ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ‘ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರೇಂದ್ರಸ್ತ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಎಣಿಸಲಾಗದ ಬಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಶುಕನು ಎಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೇವಕನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಪರಾಜಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸಂಧಿಯನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಗೂಢಚಾರನ ನಿವೇದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ನಿರ್ಣಯ ಮಾತ್ರ ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪರಿಭಾಷೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಗಣಿತದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಟಿಯ ಮೇಲೆ ಶಂಕು, ವೃಂದ, ಪದ್ಮ, ಖರ್ವ, ಸಮುದ್ರ, ಓಘ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಭಾಷೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಳ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುದ್ರಣದ ಸಂಪಾದಕನು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಮೂಲಕ ಓದುಗನ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇನೈವ’ (ಅದರಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ಪದ, ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಸಮುದ್ರ, ಮಹೌಘ ಮುಂತಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣ, ಸಚಿವರು, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಹಾಬಲ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗ್ರಹೋಪಮಾಮ್’ (ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಹದಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉತ್ಪಾತದ ಸೂಚನೆ — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಹವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಮಂಗಳದ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಕನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥