ಸರ್ಗ
ಸಮುದ್ರೋಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಷೋಭೆ
ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಉಪವಾಸ, ಸಾಗರವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು, ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಡೆಯುವುದು
ಶುಕನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ ಅನಂತರ ರಾಘವನು ಸಾಗರದ ದಡದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖನಾಗಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಲಗಿದನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಅವನು ಸರ್ಪದ ದೇಹದಂತಹ ತನ್ನ ತೋಳನ್ನೇ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಕವಿ ಆ ತೋಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಹಿಂದೆ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಮಣಿಕಾಂಚನದ ಕೇಯೂರಗಳಿಂದಲೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುತ್ತಿನ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೈಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಚಂದನ ಅಗರುಗಳಿಂದ ಲೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಎಳೆಬಿಸಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಂದನದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತಲೆಯಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು; ತಕ್ಷಕನ ದೇಹದಂತಿದ್ದು ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೊಗದಂತೆ ದೃಢವಾದುದು, ಶತ್ರುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಆನಂದಿಸುವುದು, ಸಾಗರಪರ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವುದು; ಎಡಗೈಯಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಾಗ ಹೆದೆಯ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಚರ್ಮ ಗಡುಸಾದುದು; ಮಹಾಪರಿಘದಂತಹುದು; ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದುದು. ಹೀಗೆ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಲತೋಳನ್ನು ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಇಂದು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವೆನು, ಅಥವಾ ನನಗೆ ಮರಣ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸಂಯಮಿಯಾಗಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ, ಮುನಿಯಂತೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಹಾಸಾಗರದ ಬಳಿ ಮಲಗಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಉದ್ದೇಶ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು — ರಾಜಭೋಗಗಳಿಂದಲೂ ಸೀತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೋಳು ಇಂದು ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿದೆ. ಅದೇ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ದಾನ, ಶೌರ್ಯ, ರಕ್ಷಣೆ — ಮೂರೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಿಣಮ್’ ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷದಿಂದ ರಾಮನ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವೂ ತೋಳಿನ ಬಲಭಾಗತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ಮಲಗುವುದು ಅವನ ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಭೋಗಮಯ ಜೀವನ — ಆಭರಣಗಳು, ಚಂದನ, ಅಗರು, ಸೀತೆಯ ಸಹವಾಸ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಕಠೋರ ಜೀವನ — ಹೆದೆಯ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಗಡುಸಾದ ಚರ್ಮ, ಪರಿಘದಂತಹ ಬಲ, ಶತ್ರುಗಳ ಶೋಕ. ದಾನಧರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಇದೆ — ಆ ತೋಳು ಸಾವಿರಾರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದುದು. ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಇಂದು ವಿನಯದಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ, ಮಹಾಸಾಗರದ ಮುಂದೆ ಯಾಚಕನಂತೆ. ‘ಸೀತೆಯ ತಲೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಶೋಭಿತವಾಗಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಯಾವ ತೋಳಿನ ಮೇಲೆ ಸೀತೆ ಹಿಂದೆ ತಲೆಯಿಡುತ್ತಿದ್ದಳೋ, ಅದೇ ತೋಳಿನ ಮೇಲೆ ಇಂದು ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪುರಾ’ (ಹಿಂದೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಸುಖದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತರಣಂ ಮರಣಂ ವಾ’ (ದಾಟುವುದು ಅಥವಾ ಮರಣ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಅರ್ಧದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಸಾಗರಸ್ಯ ವಾ’ ಎಂಬ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಗರಕ್ಕೇ ಮರಣ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಅದು ದಾರಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವುದು. ಹೀಗೆ ವಿನಯದಲ್ಲೂ ದೃಢತೆ ಅಡಗಿದೆ.
ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ, ನಿಯಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದವು. ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಅವನು ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮಂದನಾದ ಸಾಗರವು ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮವನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು; ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಅವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋದನು. ‘ಮಂದಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸಾಗರದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಜಡತೆಯನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಎಂಬುದು ನಿಯಮದ ಪೂರ್ಣತೆ; ಅದರ ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧವೂ ಧರ್ಮ್ಯವೇ. ಮಲಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಜಾಗರೂಕನು — ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಸ್ಯ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿಯಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಜಾಗರೂಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಉಪವಾಸದೊಡನೆ ಮಲಗುವುದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ರೂಪ, ಅದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾಚನೆಯ ಪರಮ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಗರವನ್ನು ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಜಡನಾದ ಸಾಗರವು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕ್ರೋಧದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಕಾದ ಮೇಲೆಯೇ.
ಆಗ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡ, ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ರಾಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಾನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಸಮುದ್ರದ ಸೊಕ್ಕನ್ನು ನೋಡು. ಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ಋಜುತ್ವ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತು — ಸತ್ಪುರುಷರ ಈ ಗುಣಗಳು ಗುಣಹೀನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವೆಂಬ ಫಲವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಅವರು ಅವನ್ನು ಅಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ, ದುಷ್ಟನಾದ, ಧೃಷ್ಟನಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುವ, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಂಡ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಲೋಕವು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಮದಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಜಯವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊಸಳೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೇಲುತ್ತಾ ನೀರನ್ನೇ ತಡೆದಿರುವ ಮಕರಾಲಯವನ್ನು ನೋಡು. ಸರ್ಪಗಳ ಸೀಳಿದ ದೇಹಗಳನ್ನೂ, ಮೀನುಗಳ ದೊಡ್ಡ ದೇಹಗಳನ್ನೂ, ಜಲಗಜಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳನ್ನೂ, ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳ ರಾಶಿಯೊಡನೆ ಮೀನು-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನೋಡು. ಇಂದು ಮಹಾಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು. ಕ್ಷಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಮಕರಾಲಯವು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ; ಇಂತಹವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಸಾಮದಿಂದ ಸಾಗರವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಕಹಿಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ದುಷ್ಟರು ದಂಡವನ್ನೇ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿನಯವನ್ನಲ್ಲ. ಕ್ಷಮೆ ಗುಣವೇ, ಆದರೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಧಿಕ್ ಕ್ಷಮಾಮ್’ (ಕ್ಷಮೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕ್ಷಮೆಯ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಅಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವ ಕ್ಷಮೆಯ ನಿಂದೆ. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಕೇಳುಗ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ನಿರ್ಣಯಗಳಲ್ಲೂ ಜೊತೆಗಾರ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ನೀತಿವಿಚಾರವಿದೆ — ಗುಣಗಳು ಸ್ವಭಾವತಃ ಶುಭ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲ ಪಾತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ. ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ದುರ್ಜನರಲ್ಲಾದರೋ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು. ಲೋಕವು ದಂಡಧಾರಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ, ಲೋಕದ ದುರದೃಷ್ಟಕರ ರೀತಿ ಎಂದು ಅವನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀಳಿದ ಮೊಸಳೆಗಳು, ತುಂಡಾದ ಸರ್ಪದೇಹಗಳು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದ ಮೀನುಗಳು, ಕತ್ತರಿಸಿದ ಜಲಗಜಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳು, ಚದುರಿದ ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾತಿನ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತಾ. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು; ವಾನರರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ. ಇಂದು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಾನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವೆನು. ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಸಾವಿರಾರು ಅಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೇರೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವೆನು; ಮಹಾದಾನವರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮಹಾರ್ಣವವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವೆನು.’ ಸಾಗರದ ಮೇರೆ ಅದರ ದಡವೇ; ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಅವನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಯಾಂತು’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತರಲು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಸಹಾಯಕ. ‘ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಮ್ ಅಪಿ ಕ್ಷೋಭಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದುದನ್ನೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರ ರಾಮನ ಅಪ್ರತಿಹತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಗರ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ್ದು ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮುರಿಯಬಲ್ಲನು. ‘ಮಹಾದಾನವಸಂಕುಲಮ್’ (ಮಹಾದಾನವರಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ರಾಮನ ಗುರಿ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದ ದುರ್ಧರ್ಷ ರಾಮನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸಿದನು. ಘೋರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾವೇಗದ ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳು ಬೆದರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಮೀನು-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರದ ಮಹಾಜಲವೇಗವು ಗಾಳಿಯ ಮೊರೆತದೊಡನೆ ಮಹಾಘೋರವಾಯಿತು. ಮಹಾತರಂಗಮಾಲೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ, ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವು ಹಠಾತ್ತನೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತು, ಅಲೆಗಳು ಸುಳಿಯತೊಡಗಿದವು. ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಯಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳೂ, ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ದಾನವರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಸಿಂಧುರಾಜನ ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ಅಲೆಗಳು ನೆಗಳು-ಮೊಸಳೆಗಳೊಡನೆ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆದ್ದವು. ಸುಳಿಯುವ ತರಂಗಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದ, ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವರುಣಾಲಯವು ಘೋರ ಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳ ಪ್ರವೇಶ, ಅನಂತರ ಜಲವೇಗ, ಅನಂತರ ಹೊಗೆ, ಅನಂತರ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳ ಪೀಡೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಅಲೆಗಳು. ಹೊಗೆಯೇಳುವುದು ಬಾಣಗಳ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನ ಫಲ. ಕೇವಲ ನೀರಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರದೊಳಗಿನ ಜೀವಿಗಳೂ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಡುಗಿದವು. ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಃ ಇವ’ (ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಜ್ರಾಣಿ ಇವ ಶತಕ್ರತುಃ’ (ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರಯುದ್ಧವನ್ನು. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧದ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾರಿ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಬ್ದಗಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಘೂರ್ಣಿತತರಂಗೌಘಃ ಸಂಭ್ರಾಂತೋರಗರಾಕ್ಷಸಃ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಸಮಾಸಗಳು ಅಲೆಗಳ ವೇಗವನ್ನೇ ಹೊತ್ತು ಸಾಗುವಂತಿವೆ. ಸರ್ಪಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳು — ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಭೂಮಿಯ ಅಧೋಲೋಕವನ್ನೂ ಕಲಕುತ್ತವೆ. ಅಲೆಗಳನ್ನು ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಮಂದರಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಪರ್ವತ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಂಥನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಕಡೆದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಂದರದ ಸ್ಮರಣೆ ಅಮೃತಮಂಥನದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಗರವು ಇನ್ನೂ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ — ಕ್ಷೋಭೆಯೇ ಅದರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.
ಅನಂತರ ಉಗ್ರವೇಗದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನೆಗೆದು ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು: ‘ಇದಿಲ್ಲದೆಯೂ ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಇಂದು ಸಾಗರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ನಿನ್ನಂತಹವರು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ದೀರ್ಘವಾದ ಸನ್ನಡತೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೋ.’ ಹಾಗೆಯೇ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ ‘ಅಯ್ಯೋ ಕಷ್ಟ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೋಪಿಷ್ಠ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನೇ ರಾಮನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರ ಪಾತ್ರಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿವೆ. ಋಷಿಗಳ ‘ಕಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕನಾಶದ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗರನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಗಂಭೀರ — ‘ಭವದ್ವಿಧಾಃ ಕ್ರೋಧವಶಂ ನ ಯಾಂತಿ’ (ನಿನ್ನಂತಹವರು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ). ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನದೇ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಕ್ರೋಧದ ಒಡೆಯ, ದಾಸನಲ್ಲ. ‘ದೀರ್ಘಂ ಪಶ್ಯತು’ (ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನೋಡು) ಎಂಬುದು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಉಪದೇಶ — ಸಮುದ್ರದ ನಾಶದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜಲಚರಗಳೂ ಲೋಕಗಳೂ ನಾಶವಾದಾವು, ಅದು ಅನರ್ಥಕಾರಿ. ‘ಇದಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು’ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚನೆ — ಸಾಗರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬರುವನು. ಋಷಿಗಳು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ‘ಬೇಡ ಬೇಡ’ ಎಂಬ ಕೂಗು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಬೇಡ ಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥