ಸರ್ಗ
ಸಾಗರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ನಳನ ಸೇತುಬಂಧ
ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಧಾನ, ಲೋಕಕ್ಷೋಭೆ, ಸಾಗರನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ದ್ರುಮಕುಲ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಾಣಪಾತ, ಮರುಕಾಂತಾರಕ್ಕೆ ವರ, ನಳನಿಂದ ಸೇತುಬಂಧ, ಸೇನೆಯು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು
ಅನಂತರ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾರ್ಣವವೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾತಾಳಸಹಿತ ಬತ್ತಿಸುವೆನು. ಸಾಗರವೇ, ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಣಗಿ, ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲ ಹತವಾದ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಧೂಳಿನ ರಾಶಿ ಏಳುವುದು. ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನು ಬತ್ತಿಹೋದಾಗ ವಾನರರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ದಾನವರ ಆಲಯವೇ, ಎಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಾರೆ; ನನ್ನಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಋಷಿಗಳೂ ತಡೆದರೂ ಸಾಗರದ ಮೌನದಿಂದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಯವಾಕ್ಯ — ‘ಇಂದು’, ‘ಹೋಗುವರು’, ‘ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲವು ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಾನವಾಲಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಸುರರ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧೂಳಿನ ರಾಶಿಯ ಚಿತ್ರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭೀಕರ — ಆಳವನ್ನರಿಯಲಾಗದ ಜಲನಿಧಿ ಒಣಗಿ ಧೂಳುಮಯವಾಗುವುದು. ರಾಮನು ಸಾಗರವನ್ನು ಕೇವಲ ದಂಡಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಗರದ ಮೌನ ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈಗ ಸಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದಂಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತೂ ಯುದ್ಧಘೋಷಣೆಯಂತಿದೆ. ‘ವಿಚಿನ್ವನ್ ನ ಅಭಿಜಾನಾಸಿ’ (ಹುಡುಕಿದರೂ ಅರಿಯಲಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಸಾಗರವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ, ಆದರೂ ಅದು ರಾಮನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಅರಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿ ಸೆಳೆದನು. ರಾಘವನು ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಸೆಳೆದಾಗ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳು ಸೀಳಿದಂತಾದವು, ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗಿದವು. ಕತ್ತಲು ಲೋಕವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಣದಾದವು; ಸರೋವರಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಕೂಡಲೇ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು; ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶವು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ನೂರಾರು ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಬೆಳಗಿತು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಅಸದೃಶ ಧ್ವನಿಯ ಸಿಡಿಲುಗಳು ಹೊರಟವು. ದಿವ್ಯವಾದ ಗಾಳಿಯ ಸಾಲುಗಳು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಬೀಸಿದವು; ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಿತು, ಮೋಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ದಿತು, ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಿತು, ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಿತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮಿಂಚಿನ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಮಹಾಸಿಡಿಲುಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದವು. ಕಾಣುವ ಜೀವಿಗಳು ಸಿಡಿಲಿನೊಂದಿಗೆ ಕೂಗಿಕೊಂಡವು, ಕಾಣದ ಜೀವಿಗಳು ಭೈರವ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದವು. ಅಭಿಭೂತವಾದ ಜೀವಿಗಳು ಮಲಗಿಬಿಟ್ಟವು, ಬೆದರಿದವು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡವು, ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟವು, ಭಯದಿಂದ ಅಲುಗಾಡದಾದವು. ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ, ಜಲತರಂಗಗಳೊಡನೆ, ನಾಗರೊಡನೆ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಹಾಸಾಗರವು ಹಠಾತ್ತನೆ ಭೀಕರವೇಗವನ್ನು ತಾಳಿತು; ಪ್ರಳಯಕಾಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿತು. ಹೀಗೆ ಮೇರೆಮೀರಿ ಉಕ್ಕಿದ ನದನದೀಪತಿಯ ಮುಂದೆ ಶತ್ರುಘಾತಕನಾದ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ — ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಸ್ತರಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳು, ಜಲದಲ್ಲಿ ಸಾಗರ ಮತ್ತು ನದಿಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ವಿಕೃತಗೊಂಡವು. ‘ತಿರ್ಯಕ್ ಸಂಗತೌ ಚಂದ್ರಭಾಸ್ಕರೌ’ (ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು) ಎಂಬ ಗ್ರಹವಿಪರ್ಯಯ ಉತ್ಪಾತವೇ. ಸಾಗರವು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿದ್ದು ಅದರ ಭಯದ ಲಕ್ಷಣ, ಗರ್ವದ್ದಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮವಾದುದು; ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಕೇವಲ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಯೋಗ್ಯ. ರಾಮನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹೂಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸಾಗರದ ಅವಜ್ಞೆ ತನಗೆ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಲೋಕ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಬಾಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಈ ಕವಿಕಲ್ಪನೆ ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಮ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಸಾಕು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಕೇಳಿಸುವಂಥದ್ದು (ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳು ಸೀಳುವ ಶಬ್ದ), ಅನಂತರ ಕಾಣುವಂಥದ್ದು (ಕತ್ತಲು, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ), ಅನಂತರ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ತಟ್ಟುವಂಥದ್ದು (ಗಾಳಿ), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಭಯ. ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕಾಣದ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವು — ಮನುಷ್ಯರೂ ಪಶುಗಳೂ, ಭೂತಗಳೂ ಯಕ್ಷರೂ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮಲಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಡುಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಭಯದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು. ಸಾಗರವು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿದಾಗಲೂ ರಾಮನು ಸ್ಥಿರನು — ‘ನಾತಿಚಕ್ರಾಮ ರಾಘವಃ’ (ರಾಘವನು ಕದಲಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಕೃತಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ರಾಮನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರವು ದಡವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವುದು ಅದರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನದಂತೆ — ಅದರ ಅನಂತರ ಅದು ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮದಂಡನಿಭಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಹ) ಬಾಣವು ಯಮದಂಡದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದ್ದು. ಅದನ್ನು ಹೂಡಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಭೀತರಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಹಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸಾಗರನ ಆಗಮನ ಕೇವಲ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ಕೊನೆಗೆ ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಸಾಗರನು ದಾರಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಲೋಕವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಸಾಗರನು ಸ್ವತಃ ಮೇಲೆದ್ದನು, ಉದಯಪರ್ವತವೆಂಬ ಮಹಾಶೈಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಮೇರುವಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವಂತೆ. ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಯಿಗಳ ಸರ್ಪಗಳೊಡನೆ ಸಮುದ್ರನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು — ನುಣುಪಾದ ವೈಡೂರ್ಯದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವನು, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ಚಿನ್ನದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ, ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ರತ್ನಗಳ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು, ವಿವಿಧ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಮಂಡಿತವಾದ ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಏಕಾವಳಿ ಹಾರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಿನ ಕಾಂತಿಯ, ಮಿನುಗುವ, ಕೌಸ್ತುಭದ ಸಹೋದರನಂತಹ ಮಣಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಸುಳಿಯುವ ತರಂಗಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮೇಘಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಗಂಗೆ-ಸಿಂಧು ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರ್ಪಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಒಡೆಯ ಸಾಗರನು ದೇವತಾರೂಪಿಣಿಯರಾದ ಸುಂದರವಾದ ನಾನಾರೂಪಗಳ ನದಿಗಳೊಡನೆ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಮೊದಲು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಸಾಗರನ ರೂಪವನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಜಲರಾಶಿಯಲ್ಲ, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ದೇವತೆ. ‘ಆತ್ಮಜಾನಾಂ ರತ್ನಾನಾಮ್’ (ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ರತ್ನಗಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನದೇ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರತ್ನಾಕರನು. ಕೌಸ್ತುಭವೂ ಸಮುದ್ರಮಂಥನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅದರ ಸಹೋದರ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ. ನದಿಗಳು ಅವನ ಪತ್ನಿಯರಂತೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಅಬ್ರವೀತ್ ಪ್ರಾಂಜಲಿರ್ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು); ಅದರಿಂದ ಸಾಗರನ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿದು ಭಾಷಣದ ಆರಂಭ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಗರನ ಉತ್ಥಾನದ ಉಪಮೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದೊಡನೆ — ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಜಲದಿಂದ ಸಾಗರನು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲು ವರ್ಣಿತವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಬೆಳಕು. ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವನ ವೇಷ ಶುಭಕರ — ಕ್ರೋಧದ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ನದಿಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಬರುವುದು ಪತ್ನಿಯರು ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಧು ಪ್ರಧಾನರು. ಸಾಗರನು ಮೊದಲು ‘ಆಮಂತ್ರ್ಯ’ (ಸಂಬೋಧಿಸಿ), ಅನಂತರ ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಕ್ರಮವೂ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಇನ್ನೂ ಹೂಡಿಕೊಂಡೇ ಇದೆ — ‘ಶರಪಾಣಿನಮ್’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣವುಳ್ಳವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಾಗರನ ಆವಿರ್ಭಾವ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಮೊದಲು ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಕ್ಷೋಭೆ, ಅನಂತರ ಸಮಾಧಾನ. ಕವಿ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು (ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ) ರಾಮನ ತೋಳಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತರು, ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ದೀಪ್ತರು. ಹೀಗೆ ಆ ಪ್ರಸಂಗವು ಸಮಬಲರ ಸಂವಾದದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಾಗರನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿದರೂ ಸಹ. ಸರ್ಪಗಳು ಸಾಗರನ ಅನುಚರರು; ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದವರು ಈಗ ಅವನೊಡನೆ ಶಾಂತರಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮಣಿಮುತ್ತುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರತ್ನಾಕರನ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ, ನದಿಗಳ ಸಹಾಗಮನದಿಂದ ಅವನ ಆಧಿಪತ್ಯವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಸಾಗರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ ರಾಘವನೇ, ಭೂಮಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಜಲ, ತೇಜಸ್ಸು — ಇವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿವೆ. ನಾನು ಆಳವನ್ನರಿಯಲಾಗದವನು, ಈಜಿ ದಾಟಲಾಗದವನು ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ; ಆಳವಿಲ್ಲದಂತಾಗುವುದು ನನಗೆ ವಿಕಾರ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಲೋಭದಿಂದಾಗಲಿ ಭಯದಿಂದಾಗಲಿ ಮೊಸಳೆ-ನೆಗಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನನ್ನ ಜಲವನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ತಂಭಿಸಲಾರೆ. ಆದರೂ ನೀನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ದಾಟುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವೆನು, ಅದನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು; ಸೇನೆ ದಾಟುವವರೆಗೆ ಮೊಸಳೆಗಳು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನೇ, ವಾನರರು ದಾಟಲು ನೆಲದಂತಿರುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು.’ ಸಾಗರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಅಡಗಿದೆ — ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆಳವಾಗಿರುವುದು ಸಮುದ್ರದ ಧರ್ಮ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಸಂಘರ್ಷ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಕೃತಿನಿಯಮವೂ ರಕ್ಷಿತ, ರಾಮನ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸಿದ್ಧ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಗ್ರಾಹಾಃ ನ ವಿಧಮಿಷ್ಯಂತಿ’ (ಮೊಸಳೆಗಳು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇನೆ ದಾಟುವಾಗ ಜಲಚರಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಯ. ಸಾಗರನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ. ಅವನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ಸಹಾಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಿವೇಕಪೂರ್ಣವಾದ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗ.
ಆಗ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವರುಣಾಲಯನೇ, ಕೇಳು; ಈ ಮಹಾಬಾಣವು ಅಮೋಘ, ಇದನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಲಿ?’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಸಾಗರನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ದ್ರುಮಕುಲ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರವಾದ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಉಗ್ರವಾದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಕೃತ್ಯಗಳುಳ್ಳ, ಆಭೀರರೇ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಪಾಪಿಗಳಾದ ದಸ್ಯುಗಳು ನನ್ನ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳ ಆ ಪಾಪಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ರಾಮನೇ, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸಫಲಗೊಳಿಸು.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಾಗರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸಾಗರನು ತೋರಿಸಿದಂತೆ ಆ ಉಜ್ವಲ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯ ಆ ಬಾಣ ಎಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿತೋ, ಆ ಸ್ಥಳ ಅದರಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಕಾಂತಾರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಬಾಣದ ಮೊನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಭೂಮಿ ಅಲ್ಲಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿತು; ಆ ಗಾಯದ ಬಾಯಿಯಿಂದ ರಸಾತಳದಿಂದ ನೀರು ಚಿಮ್ಮಿತು. ಆ ಬಾವಿ ‘ವ್ರಣ’ (ಗಾಯ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುವ ನೀರು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದಾರುಣವಾದ ಸೀಳುವ ಶಬ್ದವಾಯಿತು; ಆ ಬಾಣಪಾತವು ತಗ್ಗುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ನೀರನ್ನು ಬತ್ತಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಮರುಕಾಂತಾರವೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಆ ತಗ್ಗನ್ನು ಬತ್ತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಆದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಆ ಮರುಭೂಮಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು: ‘ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವಾಗಲಿ, ಅಲ್ಪರೋಗವುಳ್ಳದ್ದಾಗಲಿ, ಫಲ-ಮೂಲ-ರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಲಿ, ಹೇರಳವಾದ ತುಪ್ಪ-ಎಣ್ಣೆಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಹೇರಳ ಹಾಲುಳ್ಳದ್ದೂ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವೂ ವಿವಿಧ ಔಷಧಿಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಆಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಈ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮರುಭೂಮಿ ರಾಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು. ಆ ತಗ್ಗು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಮೋಘ ಬಾಣದ ಗುರಿ ಪಾಪಿಗಳ ಪ್ರದೇಶ, ನಿರ್ದೋಷಿಗಳಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಅವನು ವರದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸುಖಕರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಂಡವೂ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ. ಮರುಭೂಮಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಆಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ್ದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಹೂಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬಾರದು; ಅಮೋಘತೆಯೇ ಅದರ ಧರ್ಮ. ರಾಮನು ಸಾಗರನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಲಿ?’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಾಗರನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಗರನು ತಾನೇ ಗುರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ರುಮಕುಲ್ಯ, ಅಲ್ಲಿ ಪಾಪಿಗಳಾದ ದಸ್ಯುಗಳು ಅವನ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸಾಗರನ ದುಃಖವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರವೂ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತವ ಇವ ಖ್ಯಾತಃ’ (ನಿನ್ನಂತೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಾಗರನು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ. ಬಾಣಪಾತದಿಂದ ಭೂಮಿ ಸೀಳಿತು, ರಸಾತಳದಿಂದ ನೀರು ಹೊರಬಂದಿತು — ಇದೇ ‘ವ್ರಣ’ ಎಂಬ ಬಾವಿ, ಅದರ ನೀರು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಂತೆ. ಅದರ ಅನಂತರ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಒಣಗಿದವು — ಮರುಭೂಮಿಯಾಯಿತು. ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಮರುಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಪಶುಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ, ಅಲ್ಪರೋಗ, ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತುಪ್ಪ-ಹಾಲುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ, ಔಷಧಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಈ ಗುಣಗಳು ಮರುಭೂಮಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿಯೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಪಶುಪಾಲನೆ ಸುಲಭ, ರೋಗಗಳು ಕಡಿಮೆ, ಔಷಧಿಗಳು ವಿವಿಧ. ಹೀಗೆ ಪುರಾಣಕಥೆ ಮತ್ತು ಭೂಗೋಳ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಶಿವಃ ಪಂಥಾಃ’ (ಮಂಗಳಕರ ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸುಖಕರವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ನೈತಿಕ ಆಶಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇತರರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವವರು ದೈವದಂಡಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ದಸ್ಯುಗಳು ಸಾಗರನ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರ ದೇಶವೇ ಒಣಗಿಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ದಂಡದ ಅನಂತರ ಅನುಗ್ರಹ — ರಾಜಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ. ‘ವಿದ್ವಾನ್’, ‘ಅಮರವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ ಶ್ಲೋಕ (41) ವರದಾನದ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ವರದ ವಿಷಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ.
ಸಾಗರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ನಳನೆಂಬವನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನು; ತಂದೆಯಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಶ್ರೀಮಂತನು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಯಾದ ಈ ವಾನರನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿ; ನಾನು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು; ಇವನ ತಂದೆ ಹೇಗೋ ಇವನೂ ಹಾಗೆಯೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಮುದ್ರನು ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನು ಎದ್ದು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಂದೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನಾನು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಕರಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವೆನು; ಮಹಾಸಾಗರನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದಂಡವೇ ಪರಮ ಸಾಧನ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಕೃತಘ್ನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಗೂ ಸಾಂತ್ವನಕ್ಕೂ ದಾನಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಈ ಭೀಕರ ಸಾಗರವು ಸೇತುಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ, ದಂಡದ ಭಯದಿಂದಲೇ ರಾಘವನಿಗೆ ದಾರಿ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಮಂದರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ — ‘ದೇವಿ, ನನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಮಗನು ನಿನಗೆ ಹುಟ್ಟುವನು’ ಎಂದು ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ನಾನು ಅವನ ಔರಸಪುತ್ರನು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಈ ಮಹಾಸಾಗರನು ನನಗೆ ನೆನಪಿಸಿದನು; ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾನು ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವರುಣಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇಂದೇ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿ.’ ನಳನ ಮಾತು ವಿನಯವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಗುಣವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳದೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶೋಭಿಸದು. ದಂಡದ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿನ ಅನುವಾದದಂತಿದೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ನಳನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರನು ನಳನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾ ಅಸ್ಯ ಪಿತಾ ತಥಾ’ (ಇವನ ತಂದೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಂದೆಯ ಶಿಲ್ಪಕೌಶಲ ಮಗನಿಗೆ ಹರಿದುಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ನಳನು ದಂಡನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಂಡದ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸಾಗರವು ದಾರಿ ಕೊಟ್ಟಿತು’ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಾಮಕ್ರೋಧದ ಔಚಿತ್ಯ ಮತ್ತೆ ಸಮರ್ಥಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಳನ ತಾಯಿಯ ಕಥೆ — ಮಂದರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ವರ — ಅವನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕ್ತೋ ನ ಪ್ರಬ್ರೂಯಾಮ್’ (ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಳನ ವಿನಯ ಅವನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಮೊದಲು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಸಾಗರನು ನೆನಪಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತು — ಕಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯಬಾರದು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಿ; ಅವನ ಮಗನು ವಾನರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ತಂದೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳೇ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸ್ಮರಣೆ. ನಳನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ — ‘ನಾನು ಸಮರ್ಥನು’ — ಗರ್ವವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನ.
ಅನಂತರ ರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಮಹಾರಣ್ಯದತ್ತ ನೆಗೆದರು. ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಗಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಸಾಗರದತ್ತ ಎಳೆದು ತಂದರು. ಸಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಧವ, ಬಿದಿರು, ಕುಟಜ, ಅರ್ಜುನ, ತಾಳೆ, ತಿಲಕ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ — ಈ ಮರಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರರು ಸಾಗರವನ್ನು ತುಂಬಿದರು. ಬೇರುಸಹಿತವಾಗಿಯೂ ಬೇರಿಲ್ಲದೆಯೂ ಮರಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ವಾನರೋತ್ತಮರು ಹೊತ್ತುತಂದರು; ತಾಳೆ, ದಾಳಿಂಬೆಯ ಪೊದೆಗಳು, ತೆಂಗು, ತಾರೆ, ಕರೀರ, ಬಕುಳ, ಬೇವು — ಇವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆನೆಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹಠಾತ್ತನೆ ಮೇಲೆದ್ದ ನೀರು ಆಕಾಶದತ್ತ ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಳಗಿಳಿಯಿತು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಿದವು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ದಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ನಳನು ನದನದೀಪತಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಘೋರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಂದ ಆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವರು ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೂರಾರು ವಾನರರು ಮೇಘಗಳಂತಹ, ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಹುಲ್ಲು-ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದರು, ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ದಾನವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಲೆಗಳ, ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವು ಆಗ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿತು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ವಾನರರ ಪರಿಶ್ರಮದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೂತ್ರಗಳು’, ‘ದಂಡಗಳು’, ‘ಯಂತ್ರಗಳು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೇತುಕಾರ್ಯದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಳತೆ, ಕಂಬಗಳು, ಸಾಗಣೆಯ ಸಾಧನಗಳು. ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಿತರು) ಎಂಬ ಪದ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶ್ರಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆನಂದದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮರಗಳ ನಾಮಾವಳಿ — ಸಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಧವ, ಬಿದಿರು, ಕುಟಜ, ಅರ್ಜುನ, ತಾಳೆ, ತಿಲಕ, ತಿನಿಶ, ಬಿಲ್ವ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ದಾಳಿಂಬೆ, ತೆಂಗು, ತಾರೆ, ಕರೀರ, ಬಕುಳ, ಬೇವು — ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ವನಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದ್ರಕೇತೂನ್ ಇವ’ (ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರಧ್ವಜ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಎತ್ತುವಂತೆ ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ — ಉತ್ಸವದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇತುನಿರ್ಮಾಣ ಕೇವಲ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದಲ್ಲ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಕಾರ್ಯ — ದಾರಗಳಿಂದ ಅಳತೆ, ಕಂಬಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹುಲ್ಲು-ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಂಧನ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಹೊದಿಕೆ. ನಳನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರು ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ನೀರು ಚಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುವುದು ಶಿಲೆಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಾನವಸಂನಿಭಾಃ’ (ದಾನವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಬಲವನ್ನೂ ರೂಪವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನಲ್ಲ. ತುಮುಲ ಶಬ್ದವು ಇಡೀ ಕಾರ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಆಜ್ಞಾಪುರಃಸರೈಃ’ (ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಆದೇಶದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶ್ರಮದ ಆದರ್ಶ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನಿಗೂ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ತಿಳಿದಿದೆ, ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಶಿಲೆಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ದಾರಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ಕಂಬಗಳನ್ನು. ಅವರಲ್ಲಿ ನಳನೊಬ್ಬನೇ ಶಿಲ್ಪಿ, ಉಳಿದವರು ಅವನ ಸಹಾಯಕರು. ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರಮ ಸೇರಿ ಅಸಾಧ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಗರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದು — ‘ನಾನು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವೆನು’ — ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿಲೆಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗದೆ ಸೇತುರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತು ವಾನರರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಮೊದಲ ದಿನ ಹರ್ಷಿತರಾದ, ಆನೆಗಳಂತಹ, ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಭೀಮಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಯರು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಮಹಾವೇಗಿಗಳಾದ ತ್ವರಿತರು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಐದನೆಯ ದಿನ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸುವೇಲಪರ್ವತದವರೆಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನು, ತನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ, ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಮಕರಾಲಯವಾದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ನಳನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸೇತುವೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತೀಪಥದಂತೆ (ಆಕಾಶಗಂಗೆಯಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಆ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ಬಂದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ, ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ನಳಸೇತುವನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಕಂಡರು. ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಹಾರುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದ ವಾನರರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸಾಗರದಲ್ಲಿನ ಆ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಮಹಾಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ವಿಶಾಲವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವೂ ಶ್ರೀಮಂತವೂ ಉತ್ತಮ ನೆಲವುಳ್ಳದ್ದೂ ಸುಸಂಘಟಿತವೂ ಆದ ಆ ಮಹಾಸೇತುವೆ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬೈತಲೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಯೋಜನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು — ಇವುಗಳ ಮೊತ್ತ ನೂರು, ಅದು ಸೇತುವೆಯ ಉದ್ದದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವಾನರರ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಿದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೀಮಂತಃ ಇವ’ (ಬೈತಲೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಕೂದಲಿನ ನಡುಗೆರೆಯಂತೆ ಸಾಗರವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ — ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ. ಐದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಕೆಲಸದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇದು ಕುಶಲ ಕೆಲಸಗಾರರ ಸ್ವಭಾವ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ವಾನರರ ವಿಶೇಷಣವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹರ್ಷಿತರು ಆನೆಗಳಂತಹವರು, ಭೀಮಕಾಯರು ಮಹಾಬಲರು, ಮಹಾಕಾಯರು, ಮಹಾವೇಗಿಗಳು, ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಐದನೆಯ ದಿನ ಸೇತುವೆ ಸುವೇಲಪರ್ವತದವರೆಗೆ ತಲುಪಿತು — ಆ ಪರ್ವತ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ರಾಮನು ತಂಗುವನು. ಸೇತುವೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಸ್ವಾತೀಪಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಛಾಯಾಪಥ (ಆಕಾಶಗಂಗೆ) ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಋಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಈ ಕಾರ್ಯ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯಕರ. ‘ಅಚಿಂತ್ಯಮ್ ಅಸಹ್ಯಮ್ ಅದ್ಭುತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ನೋಡುಗರ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೆ ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇತುವೆಯ ಐದು ಗುಣಗಳು — ವಿಶಾಲ, ಸುಕೃತ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಉತ್ತಮ ನೆಲವುಳ್ಳದ್ದು, ಸುಸಂಘಟಿತ — ಇವು ಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೌಶಲದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ‘ಸುಭೂಮಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ, ಅದರಿಂದ ಸೇನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಬಹುದು. ಯೋಜನಗಳ ಮೊತ್ತ — ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು — ನೂರೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಅನಂತರ ಹೇಳಿದ ‘ಶತಯೋಜನಮಾಯತಮ್’ (ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ) ಎಂಬ ಅಳತೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಿರಿದಾದ ಸೇತುವೆ ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊರಲಾರದು. ನಳನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಅಸ್ಯ ಪಿತಾ ತಥಾ’ (ಅವನ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸಾಗರನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನ ಐದನೆಯ ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ — ಅವರು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು.
ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದೋಡಿಸಲು ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿಂತನು. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಏರು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನು; ವೀರನೇ, ಈ ಮಕರಾಲಯ ಸಾಗರವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ; ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳಾದ ಈ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೊರುವರು.’ ಅನಂತರ ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದನು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ನೀರಿಗೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿ ಗರುಡರಂತೆ ಹಾರಿದರು. ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಕರ ವಾನರಸೇನೆ ತನ್ನ ಮಹಾಘೋಷದಿಂದ ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಗರದ ಭೀಕರ ಘೋಷವನ್ನೂ ಮುಳುಗಿಸಿತು. ನಳಸೇತುವಿನಿಂದ ದಾಟಿದ ಆ ವಾನರಸೇನೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ರಾಘವನ ಆ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರೊಡನೆಯೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆಯೂ ದೇವತೆಗಳು ಹಠಾತ್ತನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಜಲಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು — ‘ನರದೇವನೇ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲು; ಸಾಗರಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳು.’ ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಶುಭವಚನಗಳಿಂದ, ನರದೇವನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ಅವರು ಪೂಜಿಸಿದರು. ವಿಭೀಷಣನು ಮೊದಲೇ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತದ್ದು ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ — ರಾಕ್ಷಸನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ರೀತಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ವಾನರರ ಮೂರು ಬಗೆಯ ದಾಟುವಿಕೆ — ಸೇತುವೆಯಿಂದ, ನೀರಿನಿಂದ, ಆಕಾಶದಿಂದ — ಅವರ ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಭಾವೀ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ವಿಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ — ಸೇತುವೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ, ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆ ಶ್ರಮಕರವಾದೀತು. ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದ ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಗತಿ ಶೀಘ್ರ. ರಾಮನು ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನು ಸದಾ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ. ಸೇನೆಯ ಘೋಷ ಸಾಗರಘೋಷವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಉತ್ಸಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ. ಆಚೆಯ ದಡ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆ-ನೀರುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ — ಸೇನೆ ತಂಗಲು ಯೋಗ್ಯ. ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಷೇಕ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವೃತ್ತ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್ನ ಬದಲು ವಂಶಸ್ಥ — ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರೀತಿ ಇದು. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ‘ನರದೇವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ದೇವನು ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಾರ್ಥ. ‘ಸಸಾಗರಾಂ ಮೇದಿನೀಂ ಪಾಲಯ’ (ಸಾಗರಸಹಿತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳು) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಸಾಗರವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಸಾಗರಸಹಿತ ಭೂಮಿಯ ರಾಜನಾಗಲು ಅರ್ಹನು. ‘ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ’ (ಶಾಶ್ವತವಾದ ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬುದು ದೀರ್ಘರಾಜ್ಯದ ಕಾಮನೆ, ಅದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೇತುಬಂಧದ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ವಿಜಯದ ಸೂಚನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಹಾಯಭಾವ, ವಿಭೀಷಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಹನುಮಂತ-ಅಂಗದರ ಸೇವೆ — ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವದ ಫಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥