॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 17ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ಶರಣಾಗಮನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶೆ

ವಿಭೀಷಣನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂದುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅಂಗದ-ಶರಭ-ಜಾಂಬವಂತ-ಮೈಂದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು, ಹನುಮಂತನ ಸುವಿಚಾರಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯ

ರಾವಣನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಮೇರುಶಿಖರದಂತಹ ಆಕಾರದ, ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ವಾನರಾಧಿಪರು ಕಂಡರು. ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಅನುಚರರೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಕವಚ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು, ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವನಾದರೋ ಮೇಘಪರ್ವತದಂತೆ ತೋರುವವನು, ವಜ್ರಾಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ತಾನೇ ಐದನೆಯವನಾಗಿ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ — ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಇಳಿಯುವುದು ಅಪಾಯಕರ. ‘ಮೇರುಶಿಖರಾಕಾರಃ’ (ಮೇರುಶಿಖರದ ಆಕಾರದವನು), ‘ಮೇಘಾಚಲಪ್ರಖ್ಯಃ’ (ಮೇಘಪರ್ವತದಂತೆ ತೋರುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲ ದೇಹ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ‘ದೀಪ್ತಾ ಶತಹ್ರದಾ ಇವ’ (ಹೊಳೆಯುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿ. ‘ಆತ್ಮಪಂಚಮಮ್’ ಎಂದರೆ — ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು, ಐದನೆಯವನು ಅವನೇ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವು ಅನುಚರರ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಚಿಂತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ — ಶತ್ರುವಿನ ತಮ್ಮನು ಆಯುಧಸಹಿತನಾಗಿ ಹಠಾತ್ತನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಆಭರಣಗಳೂ ಆಯುಧಗಳೂ ಅವನ ರಾಜಕುಲದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಸಾಧಾರಣ ಸೇವಕನಲ್ಲ, ರಾಜಪುತ್ರನು. ಅವನು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿರುವುದೇ ವಾನರರ ಶಂಕೆಯ ಮೂಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗಗನಸ್ಥಂ ಮಹೀಸ್ಥಾಃ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವವನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿರುವವರು) ಎಂಬ ವೈದೃಶ್ಯವಿದೆ — ಅವನು ಮೇಲೆ, ವಾನರರು ಕೆಳಗೆ; ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವೂ ಶಂಕೆಯೂ.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನೋಡಿರಿ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರೋತ್ತಮರೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಜನೇ, ಈ ದುರಾತ್ಮರ ವಧೆಗಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನಮಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡು; ಇವರು ಹತರಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕುಂದಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವವರೆಗೆ ನಾವು ಹೋರಾಡುತ್ತೇವೆ.’ ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವು ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡಕೂಡಲೇ ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವದಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಬಂಧುವೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಮರೂಪಿಗಳು. ‘ಪಶ್ಯಧ್ವಮ್’ (ನೋಡಿರಿ) ಎಂಬ ಅವನ ಕರೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ ‘ನಿಪತಂತಿ ಹತಾ ಯಾವದ್ಧರಣ್ಯಾಮಲ್ಪಚೇತನಾಃ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಪತಂತು ಹತಾಶ್ ಚೈತೇ ಧರಣ್ಯಾಮ್ ಅಲ್ಪಜೀವಿತಾಃ’ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಯಾವತ್’ (ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) ಎಂಬ ಕಾಲವಾಚಕವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದವಿದೆ (‘ಬೀಳಲಿ’). ವಾನರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ದುರಾತ್ಮನಾಮ್’ (ದುರಾತ್ಮರ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಪೂರ್ವಗ್ರಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸನಾದವನೆಲ್ಲ ದುರಾತ್ಮನೇ ಎಂದು.

ಅವರು ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಆದ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿ ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣನೆಂಬ ದುರ್ನಡತೆಯ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನು; ನಾನು ಅವನ ತಮ್ಮ, ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಅವನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ದೀನಳಾದ, ಅಸಹಾಯಳಾದ ಅವಳು ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ನಾನು ಅವನಿಗೆ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ತಿಳಿಹೇಳಿದೆನು — ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದೆನು. ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ರಾವಣನು, ಸಾಯಲಿರುವವನು ಔಷಧವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವಂತೆ, ಹೇಳಲಾದ ಹಿತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ದಾಸನಂತೆ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿ, ನಾನು ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಘವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಶರಣ್ಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನಾದ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆಂದು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿರಿ.’ ವಿಭೀಷಣನ ನಿವೇದನೆ ಸರಳವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ವಂಶ, ರಾವಣನ ಅಪರಾಧ, ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ, ಅವಮಾನ, ತ್ಯಾಗ — ಇವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಪರೀತ ಇವೌಷಧಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ರೋಗಿ ಔಷಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಂತೆ ರಾವಣನು ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಲೋಕಶರಣ್ಯಾಯ’ (ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ವಿಭೀಷಣನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪಾದಗಳ ಸ್ಥಾನ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿವೇದಯತ ಮಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಘವಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ. ಸರ್ವಲೋಕಶರಣ್ಯಾಯ ವಿಭೀಷಣಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲೋಕಶರಣ್ಯಾಯ ರಾಘವಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ / ನಿವೇದಯತ ಮಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಿಭೀಷಣಮ್ ಉಪಸ್ಥಿತಮ್’. ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ‘ವಿಭೀಷಣ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ’ (ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೆಸರು, ವಾನರರೂ ಹನುಮಂತನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿರಬಹುದು. ‘ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚ ದಾರಾಂಶ್ಚ’ (ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ) ತೊರೆದದ್ದು ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯಾವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತೇ ಅವನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರುದ್ಧಾ ಚ ವಿವಶಾ ದೀನಾ ರಾಕ್ಷಸೀಭಿಃ ಸುರಕ್ಷಿತಾ’ (ಬಂಧಿತಳೂ ಅಸಹಾಯಳೂ ದೀನಳೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರುವವಳೂ) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ರಾಮನಿಗೆ ಆವೇಶದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಿಂದ ನುಸುಳಿಬಂದ ಈ ಶತ್ರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಾಗ, ಗೂಬೆಯು ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದಾನು. ಪರಂತಪನೇ, ವಾನರರ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶತ್ರುಗಳ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನೀನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ವ್ಯೂಹರಚನೆ, ನೀತಿ, ಗೂಢಚಾರ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಬಲ್ಲವರು, ಕಾಮರೂಪಿಗಳು, ಶೂರರು, ವಂಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು; ಇವರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು. ಇವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರನಾಗಿರಬಹುದು; ನಮ್ಮೊಳಗೆ ನುಸುಳಿ ಭೇದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಇವನು ತಾನೇ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು, ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಎಂದಾದರೂ ಹೊಡೆಯಲೂಬಹುದು. ಮಿತ್ರಬಲ, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳ ಬಲ, ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯದ ಮೌಲಬಲ, ಸಂಬಳದ ಭೃತ್ಯಬಲ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡಬೇಕು. ಪ್ರಭುವೇ, ಇವನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸ, ಶತ್ರುವಿನ ತಮ್ಮ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈರಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು? ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಇವನು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾವಣನೇ ಕಳುಹಿಸಿದವನೆಂದು ತಿಳಿ; ಕ್ಷಮಾಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ಸರಿಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅನಘನೇ, ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿ, ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ತೀವ್ರವಾದ ದಂಡದಿಂದ ವಧಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ, ಆವೇಶಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಸೇನಾಪತಿಯು ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಮೌನವಾದನು. 19ರಿಂದ 25ರವರೆಗಿನ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಗೂಬೆಯ ಉಪಮೆ, ಮಂತ್ರ-ವ್ಯೂಹ-ನಯ-ಚಾರಗಳು, ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ, ಗೂಢಚಾರತ್ವ, ರಂಧ್ರಾನ್ವೇಷಣೆ, ಬಲಗಳ ಗಣನೆ, ಸ್ವಭಾವತಃ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಮಿತ್ರಾಟವಿಬಲಮ್’ ಮೊದಲಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜನೀತಿಯ ಆರು ಬಗೆಯ ಬಲವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ — ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಲೂಕೋ ವಾಯಸಾನಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗೂಬೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಇವನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದಾನು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಜಿಹ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ ಎಂದರೆ — ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದವನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಅನೇಕ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದಗಳಿವೆ — ‘ಮಂತ್ರ’ (ರಹಸ್ಯ ಆಲೋಚನೆ), ‘ವ್ಯೂಹ’ (ಸೇನೆಯ ರಚನೆ), ‘ನಯ’ (ನೀತಿ), ‘ಚಾರ’ (ಗೂಢಚಾರರ ಬಳಕೆ), ‘ಪ್ರಣಿಧಿ’ (ಗುಪ್ತಚರ), ‘ಭೇದ’ (ಒಳಜಗಳವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು). ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲಗಳ ಗಣನೆ — ಮಿತ್ರಬಲ, ಆಟವಿಕಬಲ, ಮೌಲಬಲ (ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು), ಭೃತ್ಯಬಲ (ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವುದು) — ಇವು ವಿಶ್ವಸನೀಯ, ಶತ್ರುಬಲ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಿಶ್ವಸ್ತೇ ತ್ವಯಿ’ (ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸುರಕ್ಷೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಂತೆ ಎಂಬುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞಃ ವಾಕ್ಯಕುಶಲಮ್’ ಎಂದರೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಕುಶಲ ವಕ್ತಾರರು; ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂರಂಭವನ್ನು ‘ಆವೇಶದಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿ (19–25), ಅನಂತರ ವಿಶೇಷ ನಿಷ್ಕರ್ಷ (26–29). ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆಯ ಪದಗಳೇ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿವೆ — ‘ವಿಭೀಷಣ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ’, ‘ಶರಣಂ ಗತಃ’ — ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ್ನು ಸಂಶಯದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣನ ತಮ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಪಿರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀವೂ ಕೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಕಷ್ಟಕರವಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಸಮರ್ಥನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಸ್ನೇಹಿತನು ಸದಾ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದು ಯುಕ್ತ.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಆಲಸ್ಯರಹಿತರೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವವರೂ ಆದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಘವನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನೇ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಗೌರವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಸ್ನೇಹಭಾವದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ನೀನು ಸತ್ಯವ್ರತ, ಶೂರ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿ, ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನು, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸಚಿವರು, ಮತಿಸಂಪನ್ನರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆದವರು, ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಕಾರಣಸಹಿತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಿ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದರೂ ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಅಂತಿಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಾನಂ ಪೂಜಯನ್’ (ನಿನ್ನನ್ನೇ ಗೌರವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬುದರ ಭಾವ — ನಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಗೌರವವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತೀಯೆ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಆಶಯ. ‘ನಿಸೃಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಸುಹೃತ್ಸು’ ಎಂದರೆ — ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ಅವರನ್ನು ನಂಬುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ‘ಸೋಪಚಾರಮ್’ — ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಏಕೈಕಶಃ’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದೆ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂಗದ, ಶರಭ, ಜಾಂಬವಂತ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕಷ್ಟಕರ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಮರ್ಥ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸ್ನೇಹಿತನು ಸದಾ ಸಲಹೆ ನೀಡಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯವನ್ನಲ್ಲ, ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಒಂಬತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾನರರು ರಾಮನ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಲು ಮತಿವಂತನಾದ ಅಂಗದನು ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುವಿನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ಇವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಲೇಬೇಕು; ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹಠಾತ್ತನೆ ನಂಬಬಾರದು. ಶಠಬುದ್ಧಿಯವರು ತಮ್ಮ ನಿಜಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಂಧ್ರ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮಹಾ ಅನರ್ಥವಾದೀತು. ಲಾಭನಷ್ಟಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡೇ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತೊಡಗಬೇಕು; ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ದೋಷವಿದ್ದರೆ ತೊರೆಯಬೇಕು. ರಾಜನೇ, ಅವನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಿದ್ದರೆ ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ತೊರೆಯಿರಿ; ಬಹಳ ಗುಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ.’ ಅನಂತರ ಶರಭನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಇವನ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಗೂಢಚಾರನನ್ನು ನೇಮಿಸಿರಿ; ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಚಾರನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಅನಂತರ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ವಿಚಕ್ಷಣನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಗುಣಯುತವಾದ, ದೋಷರಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ಬದ್ಧವೈರಿಯಾದ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದ ವಿಭೀಷಣನು ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಶಂಕಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ವಾಕ್ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮೈಂದನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಪತಿಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ಇವನು ಆ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ, ವಿಭೀಷಣನೆಂಬವನು; ಇವನನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇವನ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು — ದುಷ್ಟನೋ ದುಷ್ಟನಲ್ಲವೋ ಎಂದು — ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವೆ.’ ನಾಲ್ಕು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿದೆ — ಅಂಗದನು ಗುಣದೋಷಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು, ಶರಭನು ಗೂಢಚಾರನ ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು, ಜಾಂಬವಂತನು ದೇಶಕಾಲಗಳ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು, ಮೈಂದನು ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನ ‘ಗುಣತಃ ಸಂಗ್ರಹಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದೋಷತಸ್ತು ವಿಸರ್ಜಯೇತ್’ (ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ದೋಷವಿದ್ದರೆ ತೊರೆಯಬೇಕು) ಎಂಬ ನೀತಿಸೂತ್ರವೇ ಎಲ್ಲ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಸಾರ. ಮೈಂದನ ‘ಮಧುರೇಣ ಶನೈಃ’ (ಮಧುರವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಮೃದುವಾದ ಉಪಾಯ, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ಅದನ್ನೂ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನಾದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮಧ್ಯಮಮಾರ್ಗದ್ದು — ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವೀಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆ. ಶರಭನು ಗೂಢಚಾರನ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಚಾರನು ವಿಭೀಷಣನ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ವರದಿಮಾಡಬೇಕು. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ; ಅವನು ‘ಅದೇಶಕಾಲೇ’ (ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಶಂಕಿಸಬೇಕು. ಮೈಂದನು ‘ಮಧುರೇಣ ಶನೈಃ’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಅನಂತರ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತೋರಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ವಿಭೀಷಣನ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ವಧೆಯನ್ನು. ಈ ಭಾಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಯುವರಾಜ, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ ಸಚಿವನಂತೆ ಹನುಮಂತ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅರ್ಥಾನರ್ಥೌ ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ ಎಂದರೆ — ಕಾರ್ಯದ ಲಾಭವನ್ನೂ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಬದ್ಧವೈರಾತ್’, ‘ಪಾಪಾತ್’ ಎಂಬುವು ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅವನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬದ್ಧವೈರಿ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪಾಪಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದವನೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಜಾಂಬವಂತನ ತರ್ಕ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ‘ನರಪತೀಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನರವರೇಶ್ವರ’. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಮ್’ ಎಂದರೆ — ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ವಿಚಾರಮಾಡಿಯೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು, ಆತುರದಿಂದಲ್ಲ.

ಆಗ ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಪನ್ನನೂ ಸಚಿವೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ನಯವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ, ಮಧುರವಾದ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮತಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಸಮರ್ಥನೂ ವಾಗ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೀರಿಸಲಾರ. ರಾಜನೇ ರಾಮನೇ, ವಾದಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಮೇಲ್ಮೆಯ ಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಬಯಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಸಚಿವರು ಲಾಭನಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ — ಈಗ ಪರೀಕ್ಷೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸದೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ಹಠಾತ್ತನೆ ನಿಯೋಜಿಸುವುದೂ ನನಗೆ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಗೂಢಚಾರನನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವವನಿಗೆ ಗೂಢಚಾರನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ತಕ್ಕದಲ್ಲದ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರಲ್ಲೂ ನನ್ನದೊಂದು ಹೇಳಿಕೆಯಿದೆ — ಇದೇ ಸರಿಯಾದ ದೇಶ, ಇದೇ ಸರಿಯಾದ ಕಾಲ; ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಂದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ದೋಷಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಬೇಕು. ರಾವಣನಲ್ಲಿ ದೌರಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಕಂಡು ಇವನು ಬಂದಿರುವುದು ಯುಕ್ತವೇ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕುದೇ. ಅಪರಿಚಿತ ವೇಷದ ಪುರುಷರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ವಿಚಾರಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇದು — ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಪಟ್ಟಾನು; ಸುಖವಾಗಿ ಬಂದ ಮಿತ್ರನು ವಂಚನೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಮನಸ್ಸು ಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಾನು. ರಾಜನೇ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಭಾವವನ್ನು ಹಠಾತ್ತನೆ ತಿಳಿಯಲಾಗದು; ನಡುನಡುವೆ ಬದಲಾಗುವ ಅವನ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಅವನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಿಸಿರಿ. ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಇವನಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟಭಾವ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಖವೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶಠನಾದವನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಇವನ ಮಾತು ದುಷ್ಟವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮರೆಮಾಚಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಆಕಾರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲಾಗದು; ಅದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ, ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ಬೇಗನೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನೂ, ರಾವಣನ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವನ್ನೂ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಇವನು ವಿವೇಚನೆಯಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ. ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಶಕ್ತ್ಯನುಸಾರ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಉಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ.’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಶಿಖರ — ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ — ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲಾಗದಿರುವುದು. ಅವನ ರಾಜಕೀಯ ತರ್ಕವೂ ಇದೆ — ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜ್ಯಾರ್ಥಿ; ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವನೂ ಅದೇ ಆಸೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾರ್ಥವೂ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಪನ್ನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹನುಮಂತನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮ್ ಅರ್ಥವತ್ ಮಧುರಂ ಲಘು’ ಎಂಬುವು ಮಾತಿನ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳು — ಮೃದು, ಸಾರ್ಥಕ, ಕೇಳಲು ಹಿತ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾದವಿವಾದಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಮನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಐವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಋತೇ ನಿಯೋಗಾತ್’ (ನಿಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂದರೆ — ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸದೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತಿಳಿಯದು, ಆದರೆ ಹಠಾತ್ತನೆ ನಿಯೋಜಿಸುವುದೂ ದೋಷಯುಕ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅರ್ಥಸ್ಯ ಅಸಂಭವಾತ್’ (ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಎಂದರೆ — ಗೂಢಚಾರನ ಪ್ರಯೋಜನ ಗುಪ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು; ಆದರೆ ವಿಭೀಷಣನು ತಾನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾರನಿಗೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಇಲ್ಲ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಏಷ ದೇಶಶ್ಚ ಕಾಲಶ್ಚ’ (ಇದೇ ದೇಶ, ಇದೇ ಕಾಲ) ಎಂದರೆ — ರಾವಣನು ದುರಾತ್ಮ, ರಾಮನು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗಲೇ ಶರಣಾಗತಿಗೆ ಉಚಿತ ಕಾಲ; ಮೊದಲೇ ಬಂದಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಬಲ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಿಥ್ಯಾ ಪೃಷ್ಟಮ್’ (ವಂಚನೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದರೆ — ಛಲದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರಳ ಮಿತ್ರನೂ ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮನಸ್ಸು ಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಾನು. ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಆಕಾರಃ’ ಎಂಬುದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರ — ಇಂಗಿತಾಕಾರಗಳಿಂದ ಅಂತರಂಗದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ರಾಜ್ಯಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯಮಾನಃ’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಭೀಷಣನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲೂ ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವಸನೀಯ. ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪ್ರಮಾಣಂ ತ್ವಮ್’ (ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರಿಯ ವಿನಯ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಇತರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಮಾನಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇತರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಚಿವೈಸ್ತವ ಯದುಕ್ತಮ್’ (ನಿನ್ನ ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದುದು) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಶರಣು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕ್ರಿಯಾ ನಹ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ’ ಎಂದರೆ — ಪರೀಕ್ಷೆಯೆಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಮಯವಿಲ್ಲ, ಶತ್ರು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾನ್ಮೇ ನಾಸ್ತಿ ಸಂಶಯಃ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪಲ್ಲವಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಕಾರಣ ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತಿನ ನಿರ್ದೋಷತೆ. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು — ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪ್ರಯೋಗ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ