॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 18ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣದ ವ್ರತ

ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಂದವನನ್ನು ರಾಮನು ತೊರೆಯದಿರುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮರುಶಂಕೆ, ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾರ್ಥ, ಪಾರಿವಾಳದ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಕಂಡುವಿನ ಗಾಥೆ, ಒಮ್ಮೆ ಶರಣಾದವನಿಗೆ ಅಭಯದ ವ್ರತ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ

ಅನಂತರ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನೂ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಿಭೀಷಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿದೆ; ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಿರತರಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಂದವನನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತೊರೆಯಲಾರೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇದು ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶರಣಾಗತನ ಗುಣದೋಷಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರುತವಾನಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂಬುದರ ಭಾವ — ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದುದನ್ನೇ ಹನುಮಂತನೂ ಹೇಳಿದನು ಎಂಬ ಸಂತೋಷ. ‘ಸತಾಮೇತದಗರ್ಹಿತಮ್’ (ಇದು ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ) ಎಂದರೆ — ಸಜ್ಜನರು ದೋಷವುಳ್ಳ ಶರಣಾಗತನನ್ನೂ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಂದನೀಯವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೂ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ‘ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ’ (ನೀವು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು 6.012.001–003 ಎಂದು ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೊಂದುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಮನನಮಾಡಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಇನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ನಿಶಾಚರನು ದುಷ್ಟನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟನಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅದರಿಂದ ಏನು? ಇಂತಹ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ತೊರೆಯುವವನು ಯಾರನ್ನು ತಾನೇ ತೊರೆಯಲಾರ?’ ವಾನರಾಧಿಪನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲರತ್ತ ನೋಡಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ಪುಣ್ಯಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ತರ್ಕ ಹರಿತವಾಗಿದೆ — ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೊರೆಯುವವನು ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ನಮ್ಮನ್ನೂ ತೊರೆಯುವನು. ಆದರೆ ಈ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ — ಸುಗ್ರೀವನೂ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕನು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಸ ದುಷ್ಟೋ ವಾಪ್ಯದುಷ್ಟೋ ವಾ ಕಿಮೇಷ ರಜನೀಚರಃ’ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ 6.012.009a ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕೋ ನಾಮ ಸ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಯಮೇಷ ನ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರಾಧಿಪತೇರ್ವಾಕ್ಯಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಹೊಸ ವಾಕ್ಯದ ಆರಂಭದೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ.

‘ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದೆ, ವೃದ್ಧರನ್ನು ಸೇವಿಸದೆ, ಕಪಿರಾಜನು ಹೇಳಿದಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಒಂದು ಅರ್ಥ ತೋರುತ್ತದೆ, ಅದು ಎಲ್ಲ ರಾಜರಲ್ಲೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಲೌಕಿಕ ಸತ್ಯ. ಶತ್ರುಗಳು, ಅದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ದಾಯಾದಿಗಳು, ನೆರೆಯವರು — ಇವರು ರಾಜರ ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುವವರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಭೀತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಪವಿಲ್ಲದ ಕುಲಬಾಂಧವರು ತಮ್ಮವರನ್ನು ಹಿತೈಷಿಗಳೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ರಾಜರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯವನಾದ ದಾಯಾದಿಯೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶಂಕೆಗೆ ಪಾತ್ರನೇ. ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳಿದ ದೋಷದ ಬಗ್ಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದನ್ನು ಕೇಳು. ನಾವು ಅವನ ಕುಲದವರಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾಜ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಿ; ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲೂ ವಿವೇಕಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ನಿಶ್ಚಿಂತರೂ ಹರ್ಷಿತರೂ ಆಗಿ ಅವರು ಒಂದುಗೂಡಿರುವರು; ಈಗ ಇದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೋಲಾಹಲ, ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಅಯ್ಯಾ, ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಭರತನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ನನ್ನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರೂ ನಿನ್ನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ತರ್ಕ ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ — ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ದಾಯಾದಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನಿಂದ ಭೀತನು; ದಾಯಾದಿಭಯ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಮಗಾದರೋ ಅವನು ದಾಯಾದಿಯಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ನಮಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ನಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಲಭಿಸಬೇಕು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಒಳಭೇದ ನಮಗೆ ಲಾಭಕರ ಎಂಬ ಭಾವ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಭರತನಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನನ್ನು ತೊರೆದದ್ದು ನಿಂದನೀಯವಲ್ಲ. 8ರಿಂದ 15ರವರೆಗಿನ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನ, ವೃದ್ಧರನ್ನು ಸೇವಿಸಿದವನ ಮಾತಿನಂತಿದೆ; ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮಿತ್ರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಮಿತ್ರಾಃ ತತ್ಕುಲೀನಾಃ ಪ್ರಾತಿದೇಶ್ಯಾಃ ಚ’ ಎಂಬುವು ಶತ್ರುಗಳ ಬಗೆಗಳು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ಅದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ದಾಯಾದಿಗಳು, ಇನ್ನೊಂದು ನೆರೆಯ ದೇಶಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವ — ‘ಅಪಾಪಾಃ’ (ಪಾಪವಿಲ್ಲದ) ದಾಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ರಾಜನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಭೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಂಡಿತಾ ಹಿ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ’ ಎಂದರೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆಯೂ ವಿವೇಕಿಗಳಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಕಂಡು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬರುವರು.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಸುಗ್ರೀವನು ಎದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ರಾವಣನೇ ಕಳುಹಿಸಿದವನೆಂದು ತಿಳಿ; ಕ್ಷಮಾಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನ ನಿಗ್ರಹವೇ ಸರಿಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅನಘನೇ, ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನೀನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ, ಅಥವಾ ನಾನು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾಗ, ಹೊಡೆಯಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹೊಡೆದಾನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕು — ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಭೀಷಣನು ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ.’ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಸೇನಾಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಕ್ಕುಶಲನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಮೌನವಾದನು. ಆಗ ಆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಎರಡನೆಯ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಾತಿನ ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ‘ತಸ್ಯಾಹಂ ನಿಗ್ರಹಂ ಮನ್ಯೇ ಕ್ಷಮಂ ಕ್ಷಮವತಾಂ ವರ’, ‘ರಾವಣಸ್ಯ ನೃಶಂಸಸ್ಯ ಭ್ರಾತಾ ಹ್ಯೇಷ ವಿಭೀಷಣಃ’, ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞೋ ವಾಕ್ಯಕುಶಲಂ ತತೋ ಮೌನಮುಪಾಗಮತ್’ ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಿಂದ (17.27, 29, 30) ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಹಠ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ತಾನು — ಮೂವರೂ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. 16ರಿಂದ 20ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮಾತ್ರ 6.012.008a ಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಶುಭತರಮ್’ (ಇನ್ನೂ ಶುಭವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ರಾಮನ ಉತ್ತರವು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಈ ನಿಶಾಚರನು ದುಷ್ಟನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟನಲ್ಲದಿರಲಿ; ನನಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ದಾನವರನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಒಂದು ಪಾರಿವಾಳವು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿತು, ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಪಾರಿವಾಳವು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನಾಗಿ ಬಂದ ಅವನನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು; ಇನ್ನು ನನ್ನಂತಹವನ ವಿಷಯ ಹೇಳಬೇಕೆ?’ ರಾಮನ ಅಭಯದಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲವನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ? ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ಧರ್ಮ — ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಸತ್ಕರಿಸಿತು. ಪಾರಿವಾಳದ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ (ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ) ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಹೆಣ್ಣುಪಾರಿವಾಳವನ್ನು ಹಿಡಿದೊಯ್ದ ಬೇಡನು ಚಳಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದನು; ಗಂಡುಪಾರಿವಾಳವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿತು. ‘ಕಿಂ ಪುನರ್ಮದ್ವಿಧೋ ಜನಃ’ (ಇನ್ನು ನನ್ನಂತಹವನ ವಿಷಯ ಹೇಳಬೇಕೆ) ಎಂದರೆ — ಪಕ್ಷಿಗೂ ಇದು ಧರ್ಮವಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ರಾಜನಿಗೆ, ಇನ್ನು ಹೇಳಬೇಕೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಗಣೇಶ್ವರ’ (ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು.

‘ಕಣ್ವ ಋಷಿಯ ಮಗನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಪರಮರ್ಷಿಯೂ ಆದ ಕಂಡುವು ಹಿಂದೆ ಹಾಡಿದ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಗಾಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು — ಪರಂತಪನೇ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ದೀನನಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ದಯೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಆರ್ತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾಗಿರಲಿ, ಇತರರಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೃತಾತ್ಮನಾದವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತೊರೆದಾದರೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅವನು ಭಯದಿಂದಲೋ ಮೋಹದಿಂದಲೋ ಕಾಮದಿಂದಲೋ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನುಸಾರ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಪಾಪ. ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದ ಶರಣಾಗತನು ರಕ್ಷಕನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದರೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾದೋಷವಿದೆ — ಅದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರುತ್ತದೆ, ಬಲವೀರ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಂಡುವಿನ ಉತ್ತಮವೂ ಯಥಾರ್ಥವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುವೆನು; ಅದು ಧರ್ಮಿಷ್ಠವೂ ಯಶಸ್ಕರವೂ ಫಲ ದೊರಕುವಾಗ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದವೂ ಆಗಿರುವುದು. ಒಮ್ಮೆಯೇ ಶರಣಾಗಿ ‘ನಾನು ನಿನ್ನವನು’ ಎಂದು ಬೇಡುವವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ — ಇದು ನನ್ನ ವ್ರತ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇವನನ್ನು ಕರೆತಾ; ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಇವನು ವಿಭೀಷಣನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ರಾವಣನೇ ಆಗಿರಲಿ, ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಇದೇ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶರಣಾಗತಿಶ್ಲೋಕ — ‘ಸಕೃದೇವ ಪ್ರಪನ್ನಾಯ ತವಾಸ್ಮೀತಿ ಚ ಯಾಚತೇ. ಅಭಯಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ದದಾಮ್ಯೇತದ್ವ್ರತಂ ಮಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಕೃದೇವ’ (ಒಮ್ಮೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಒಂದು ಬಾರಿ ಶರಣಾದರೆ ಸಾಕು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯಃ’ (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ) ಎಂದರೆ — ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಂದಲೂ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಯದಿ ವಾ ರಾವಣಃ ಸ್ವಯಮ್’ (ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ರಾವಣನೇ ಆಗಿರಲಿ) ಎಂದರೆ — ಶತ್ರುವೇ ಸ್ವತಃ ಶರಣು ಬೇಡಿದರೂ ಅವನೂ ರಕ್ಷಣೀಯ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಂಡುವಿನ ಗಾಥೆಯಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ದೀನನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು, ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದಾದರೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ ಪಾಪಫಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಗಾಥಾ ಪುರಾ ಗೀತಾ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳು ಅನುಸ್ವಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಆರ್ತೋ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದೃಪ್ತಃ’ ಎಂದರೆ — ಶರಣಾಗತನು ದೀನನಾಗಿರಲಿ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿರಲಿ, ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೀಯ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಿತನಾಗಿರಲಿ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿರಲಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದ ಶರಣಾಗತನ ಪರಿಣಾಮ ಭೀಕರ — ಅವನು ರಕ್ಷಕನ ಪುಣ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುವಿನ ಮಾತಿನ ಮೂರು ಫಲಗಳು — ಧರ್ಮ, ಯಶಸ್ಸು, ಸ್ವರ್ಗ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ತುಂಬಿದವನಾಗಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಲೋಕನಾಥರ ಶಿರೋಮಣಿಯೇ, ನೀನು ಆರ್ಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು? ನೀನು ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ, ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು. ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶುದ್ಧನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅನುಮಾನದಿಂದಲೂ ಭಾವದಿಂದಲೂ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನೇ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೆ ನಮಗೆ ಸಮಾನನಾಗಲಿ, ನಮ್ಮ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ.’ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಆ ಸುಗ್ರೀವವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ನರೇಶ್ವರನಾದ ರಾಮನು, ಪುರಂದರನು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನೊಡನೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಸಮಾಗಮಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಮೊದಲು ಎರಡು ಬಾರಿ ವಧೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶುದ್ಧನೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುಮಾನಾತ್ ಭಾವಾತ್ ಚ’ (ಅನುಮಾನದಿಂದಲೂ ಭಾವದಿಂದಲೂ) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ. 35ರಿಂದ 38ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.012.004–007 ಆಗಿವೆ — ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವು ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತಿನ ತಕ್ಷಣ, ಪಾರಿವಾಳದ ಕಥೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಗೆ ಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ಪತತ್ರಿರಾಜೇನ ಯಥಾ ಪುರಂದರಃ’ (ಪಕ್ಷಿರಾಜನೊಡನೆ ಪುರಂದರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಅಮೃತಾಹರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗರುಡನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಂತೆ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ