॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 19ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಉಪವೇಶನ

ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದು, ರಾವಣನ ಬಲದ ನಿವೇದನೆ, ರಾವಣವಧೆಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಲಂಕಾರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ, ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವ ಉಪಾಯದ ವಿಮರ್ಶೆ, ರಾಮನು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು

ರಾಘವನು ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡಿದ ಮೇಲೆ, ವಿನೀತನಾದ ರಾವಣಾನುಜ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ವಿಭೀಷಣನು ನೆಲವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದನು. ಹರ್ಷಿತನಾದ ಅವನು ಭಕ್ತರಾದ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದನು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಸಮಯೋಚಿತವೂ ಹರ್ಷದಾಯಕವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ರಾವಣನ ತಮ್ಮ, ಅವನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದವನು; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಶರಣ್ಯನಾದ ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಮಿತ್ರರನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ, ಜೀವನ, ಸುಖಗಳೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿವೆ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅಭಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆಯೇ ವಿಭೀಷಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಈಗ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೂಮಿಂ ಸಮವಲೋಕಯತ್’ (ನೆಲವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದನು) ಎಂದರೆ — ಇಳಿಯುವ ಮುನ್ನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧ ಇಲ್ಲ. ‘ಭವದ್ಗತಂ ಹಿ ಮೇ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆಯಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಇಡೀ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಧರ್ಮಯುಕ್ತ, ಯುಕ್ತ, ಸಾಂಪ್ರತ (ಸಮಯೋಚಿತ), ಸಂಪ್ರಹರ್ಷಣ (ಹರ್ಷದಾಯಕ) — ಅವನ ಮಾತಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿಭಾಗವು ಅನ್ವಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ಅನೇಕ ವಾಕ್ಯಗಳು ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಿಪಪಾತ’ (ಬಿದ್ದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯದ ಎರಡು ಬಗೆ ಸೂಚಿತ. ಅನುಚರರನ್ನೂ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ (ಭಕ್ತರು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದರು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ ಮಯಾ ಲಂಕಾ’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬುದು — ಲಂಕೆ ಅವನ ಜನ್ಮಭೂಮಿ, ಅದನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ಮಹಾತ್ಯಾಗ.

ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ನನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು.’ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾವಣನ ಸಮಸ್ತ ಬಲವನ್ನು ವಿವರಿಸತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನು ಗಂಧರ್ವರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನು. ರಾವಣನ ಅನಂತರದವನೂ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೂ ಆದ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಬಲನು. ರಾಮನೇ, ಅವನ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಕೇಳಿರಬಹುದು — ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಣಿಭದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಬೆರಳುಗವಚವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಘವನೇ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಹಾವ್ಯೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ ಅಕಂಪನ — ಇವರು ಅವನ ಸೇನಾನಾಯಕರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮಾನರು. ಲಂಕಾಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಮಾಂಸರಕ್ತಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಆ ರಾಜನು ಲೋಕಪಾಲರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು; ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸೋತು ಓಡಿದರು.’ 7ರಿಂದ 22ರವರೆಗಿನ ಹದಿನಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಬಲದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಬಲದ ಈ ಪರಿಚಯ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲ ವೀರರೂ ಮುಂದೆ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ದಶಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ನೂರು ಶತಕೋಟಿ’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬದ್ಧಗೋಧಾಂಗುಲಿತ್ರಾಣಃ’ ಎಂದರೆ — ಉಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೈಗವಸನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಉಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೈಗವಸುಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ನಿವೇದನೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ರಾಜ ರಾವಣ, ಅನಂತರ ಅವನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅನಂತರ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಅನಂತರ ಸೇನಾನಾಯಕರಾದ ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಅಕಂಪನರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೈನ್ಯ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಾಮನ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ಮೊದಲ ಸೇವೆ. ರಾವಣನ ವರದಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ ಅವಧ್ಯಃ’ (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಗಣಿಸಿಲ್ಲ — ಇದೇ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಕಾಶ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಸೇನಾಪತಿ ಮಣಿಭದ್ರನ ಪರಾಜಯ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಹ ದೇವೈಸ್ತು ತೇ ಭಗ್ನಾಃ’ ಎಂದರೆ — ಲೋಕಪಾಲರು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ರಾವಣನಿಂದ ಸೋತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಲವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಬಾರದು ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಿಭೀಷಣನೇ, ರಾವಣನ ಯಾವ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೀನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನೊಡನೆಯೂ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು — ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ರಾವಣನು ರಸಾತಳವನ್ನಾಗಲಿ ಪಾತಾಳವನ್ನಾಗಲಿ ಹೊಕ್ಕರೂ, ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೂ, ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗನು. ಪುತ್ರರು, ಜನರು, ಬಾಂಧವರೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದೆ ನಾನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ನನ್ನ ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ದೃಢವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ರಾವಣನನ್ನಲ್ಲ, ಅವನ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮೇಲಿನ ಆಣೆ — ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ — ತನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾದವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ; ಇದು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಆಣೆ. ‘ರಾಜಾನಂ ತ್ವಾಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು) ಎಂಬಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯಕಾಮನೆಯನ್ನು ರಾಮನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಮೂರು ಆಶ್ರಯಗಳು — ರಸಾತಳ, ಪಾತಾಳ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ — ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕರ್ಮಾಪದಾನಾನಿ’ ಎಂದರೆ — ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ವೀರಕಾರ್ಯಗಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಹತ್ವಾ … ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ನ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕೊಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬಲ್ಲಿ — ವನವಾಸದ ಅವಧಿಯೂ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲೂ ಲಂಕೆಯ ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವಿರುವವರೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು, ಸೈನ್ಯದೊಳಗೂ ನುಗ್ಗುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಪ್ರೀತನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರನ್ನು ತಾ; ಮಾನದನೇ, ಅದರಿಂದ ಈ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು, ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಬೇಗನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಾನರಮುಖ್ಯರ ನಡುವೆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಅಭಿಷೇಕವು ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಲಂಕೆ ಇಂದಿಗೂ ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಅದರ ರಾಜ ವಿಭೀಷಣನೆಂದು ರಾಮನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ — ಮುಂದೆ ದಾಟಬೇಕಾದ ಅದೇ ಸಮುದ್ರ. ‘ಮಯಿ ಪ್ರಸನ್ನೇ’ (ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವಾಗ) ಎಂದರೆ — ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹವೇ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಆಧಾರ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಪ್ರಾಣಮ್’ ಎಂದರೆ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪಣವಿಟ್ಟಾದರೂ ಸಹಾಯ. ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದವು ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ. 24ರಿಂದ 26ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.013.007–009 ರೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ‘ಮಾನದ’ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಬೋಧನೆ — ಇತರರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನು. ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಕೇವಲ ಸಮುದ್ರಜಲ, ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಸಾಕ್ಷಿ, ರಾಜಾಜ್ಞೆ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವುದು? ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ದಾಟಬಹುದೋ, ಆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನಾದ ರಾಘವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋಗಬೇಕು. ಅಳೆಯಲಾಗದ ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಸಗರನು ಅಗೆಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಸಾಗರವು ತನ್ನ ಬಂಧುವಾದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯ ಶಾಂತವೂ ಧರ್ಮ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ವಿನಯದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗ ಸಗರನ ಮಕ್ಕಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದರು, ಅದರಿಂದ ಸಾಗರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಕಥೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವು ಸಗರವಂಶಕ್ಕೆ ಋಣಿ, ರಾಮನೂ ಸಗರವಂಶದವನು. ‘ಜ್ಞಾತೇಃ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಬಂಧುವಿನ ಕಾರ್ಯ) ಎಂಬಲ್ಲಿ — ಬಂಧುತ್ವದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ಆಶೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ — ಹನುಮಂತನ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಶ್ನೆ; ‘ಸೈನ್ಯೈಃ ಪರಿವೃತಾಃ ಸರ್ವೇ ವಾನರಾಣಾಂ ಮಹೌಜಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ, ರಾವಣನ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದೂ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂಧುತ್ವದ ಸಂಬಂಧದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದ್ದನು.

ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ವಿಶಾಲಕಂಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಾಗರದ ಬಳಿ ಉಪವೇಶನ ಮಾಡುವ (ಸಾಗರವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ) ಬಗ್ಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸತೊಡಗಿದನು. ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ಈ ರಾಮನಿಗೆ ಅದು ರುಚಿಸಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷನೂ ಆದ ಅವನು ಗೌರವಸೂಚಕವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಸಲಹೆ ನನಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸದಾ ಪಂಡಿತನು, ನೀನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣನು; ಇಬ್ಬರೂ ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿಮಗೆ ಯಾವುದು ಸರಿಯೆನಿಸುವುದೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರರಾದ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ ರಾಘವನೇ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಸುಖಕರವಾದ ಮಾತು ನಮಗೇಕೆ ರುಚಿಸದು? ಘೋರವಾದ ಈ ವರುಣಾಲಯ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ, ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಲಾಗದು. ಶೂರನಾದ ವಿಭೀಷಣನ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯೋಣ; ಕಾಲವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಮಾಡುವುದು ಸಾಕು, ಈ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ, ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಪುರಿಗೆ ನಾವು ಹೋಗುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಆಗ ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಿದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವದ ಶೈಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೂ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಕ್ರಿಯಾರ್ಥಮ್’ (ಗೌರವಸೂಚಕವಾಗಿ) ಎಂದರೆ — ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ, ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದುದರಿಂದಲ್ಲ. ‘ಅಬದ್ಧ್ವಾ ಸಾಗರೇ ಸೇತುಮ್’ (ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇತುಬಂಧದ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ದರ್ಭಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ರಾಮನು ಯಜ್ಞವೇದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪವಿತ್ರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಬ್ರೂಹಿ ತ್ವಂ ಸಹಸುಗ್ರೀವಸ್ ತವಾಪಿ ಯದಿ ರೋಚತೇ’ (6.013.017c) ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತಾನು ಪಡೆಯದೆ ಹೊಸ ಮಿತ್ರ ವಿಭೀಷಣನಿಗೇ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಹೃದಯಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ವಿಪುಲಗ್ರೀವಃ’ (ವಿಶಾಲಕಂಠನು) ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಧರ್ಮಶೀಲಸ್ಯ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದವನಿಗೆ) ಎಂದರೆ — ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋಗುವುದು ಧರ್ಮ್ಯವಾದ ಉಪಾಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಭಾವತಃ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸೇಂದ್ರೈರಪಿ ಸುರಾಸುರೈಃ’ (ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ) ಎಂಬುದು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರವೇ ಅದರ ಕಂದಕ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಲಂ ಕಾಲಾತ್ಯಯಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಕಾಲವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಮಾಡುವುದು ಸಾಕು) ಎಂದರೆ — ವಿಳಂಬ ಮಾಡಬಾರದು, ಸೀತೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ