ಸರ್ಗ
ರಾವಣನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣನ ನಿರ್ಗಮನ
ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಸ್ವಭಾವದ ನಿಂದೆ, ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಅನಾರ್ಯರ ಸ್ನೇಹದ ಉಪಮೆಗಳು, ವಿಭೀಷಣನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ್ದು, ಕೊನೆಯ ಹಿತೋಪದೇಶ
ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ಹಿತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುವಿನೊಡನೆಯಾಗಲೀ ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಷಸರ್ಪದೊಡನೆಯಾಗಲೀ ವಾಸಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಬಾರದು. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ — ಈ ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಜ್ಞಾತಿಗಳ ವಿಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಧಾನನಾದ, ಕಾರ್ಯಸಾಧಕನಾದ, ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ, ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ, ಶೂರನಾದ ಜ್ಞಾತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾತಿಗಳು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಬ್ಬರ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಹರ್ಷಿಸುವವರು, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವವರು, ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಘೋರರು, ಭಯಾನಕರು. ಹಿಂದೆ ಪದ್ಮವನದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ — ಪಾಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಂಡು ಅವು ಏನು ಹಾಡಿದವೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು: “ಬೆಂಕಿಯಾಗಲೀ, ಬೇರೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲೀ, ಪಾಶಗಳಾಗಲೀ ನಮಗೆ ಭಯಾನಕವಲ್ಲ; ಸ್ವಾರ್ಥಪ್ರೇರಿತರಾದ ಘೋರ ಜ್ಞಾತಿಗಳೇ ನಮಗೆ ಭಯಾನಕರು. ಇವರೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುವರು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಜ್ಞಾತಿಭಯವೇ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಕರವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿತವಾಗಿದೆ.” ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತು, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಚಾಪಲ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು, ಜ್ಞಾತಿಯಿಂದ ಭಯ — ಇವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನು ಲೋಕದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವವನು, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಕುಲೀನ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತವನು ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ಹಿತೋಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಪ್ರೇರಿತ ಅಸೂಯೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಸೇವಕನೆಂದೂ ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯಾದ ಜ್ಞಾತಿಯೆಂದೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪಳಗಿದ ಆನೆಗಳು ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಂತೆ, ಬಂಧನದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಜ್ಞಾತಿಗಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುಕಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಅದನ್ನು ‘ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟದಾಯಕ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಪದಗಳ ಸ್ಥಾನ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾತಿತೋ ಭಯಮ್’, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ತಪಃ’; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ದಮಃ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ), ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾತಿತೋ ಭಯಮ್’. ರಾವಣನ ತರ್ಕದ ದೋಷ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾತಿಗಳೂ ಅಸೂಯಾಪರರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಸತ್ಯವಾದ ಹಿತವನ್ನೂ ಅವನು ಅಸೂಯೆಯ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾತಿಗಳ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳು — ಪರಸ್ಪರರ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣ, ಹೃದಯದ ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆ, ಘೋರತೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ, ಸಾಧಕ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಧರ್ಮಶೀಲ, ಶೂರ ಎಂಬ ಐದು ಗುಣಗಳು — ರಾವಣನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿಭೀಷಣನ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಗರ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಲೋಕಗೌರವ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಕುಲೀನತೆ, ಶತ್ರುವಿಜಯ. ಆನೆಗಳು ಹಾಡಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಜನಪದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಶಗಳಿಗಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಜಾತಿಯವರಿಗೇ ಹೆದರುತ್ತವೆ.
‘ಕಮಲದ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ನೆನೆಯದಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ದುಂಬಿಯು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ರಸವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಂತೆ — ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ದುಂಬಿಯು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾಶಪುಷ್ಪವನ್ನು ಹೀರಿದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯದಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಆನೆಯು ಮೊದಲು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಆಮೇಲೆ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಧೂಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನೇ ಕೊಳೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನಿಶಾಚರನೇ, ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಅವನು ಈ ಕ್ಷಣವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಕುಲಕಳಂಕನೇ, ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಈ ಐದು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ‘ತಥಾನಾರ್ಯೇಷು ಸೌಹೃದಮ್’ (ಅನಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪಲ್ಲವಿಯಿಂದ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ರಾವಣನ ರೋಷದ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಸ್ನೇಹದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವಿಕೆ, ನಿಷ್ಫಲತೆ, ಅಸ್ಥಿರತೆ, ರಸಹೀನತೆ, ತನ್ನನ್ನೇ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 11–15 ಎಂಬ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವಧೆಯಿಂದ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಬೇರೆಯವನಾಗಿದ್ದರೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಅವನ ಕೋಪ ಎಲ್ಲೆ ಮೀರಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿನ ‘ಕುಲಪಾಂಸನ’ (ಕುಲಕಳಂಕನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿಭೀಷಣನ ಅವಮಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ನ್ಯಾಯವಾದಿ ವಿಭೀಷಣನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ದಾರಿತಪ್ಪಿದ್ದೀಯೆ; ನನಗೆ ಏನೇನು ಹೇಳಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹೇಳು. ಅಣ್ಣನೆಂದು ನೀನು ಗೌರವಾರ್ಹ, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ.’ ವಿಭೀಷಣನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ್ದು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ — ಅವನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯನ್ನೂ, ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಅನುಚರರು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅವರು ಅವನೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ನಡುವಿನ ಅರ್ಧ ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠೋ ಮಾನ್ಯಃ ಪಿತೃಸಮೋ ನ ಚ ಧರ್ಮಪಥೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಅಣ್ಣನು ಗೌರವಾರ್ಹ, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಪರಿಹಾರ.
‘ದಶಾನನನೇ, ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಹೇಳಿದ ಸುನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು, ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ, ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದವರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನೇ, ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುವವರು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವವನೂ ಕೇಳುವವನೂ ದುರ್ಲಭ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುವ ಕಾಲನ ಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರೆ. ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ, ಹರಿತವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶೂರರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತವರೂ ಆದ ಮನುಷ್ಯರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರಾದಾಗ ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆಗಳಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು. ನಿನ್ನನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತವಾದ ಈ ನಗರವನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು. ನಿಶಾಚರನೇ, ಹಿತೈಷಿಯಾದ ನಾನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ರುಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅಂತ್ಯಕಾಲ ಬಂದು ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಮನುಷ್ಯರು ಸುಹೃದರು ಹೇಳಿದ ಹಿತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ವಿಭೀಷಣನ ವಿದಾಯದ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ರೋಷವನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ಅಣ್ಣನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಚ ಪಥ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ತಾ ಶ್ರೋತಾ ಚ ದುರ್ಲಭಃ’ (ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವವನೂ ಕೇಳುವವನೂ ದುರ್ಲಭ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ವಾಲುಕಸೇತವಃ’ (ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆ ಥಟ್ಟನೆ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಕಾಲಗ್ರಸ್ತರಾದ ವೀರರೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದಲೂ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲೂ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ವಿಷಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಾಃ’ (ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದವರು), ‘ಕಾಲಸ್ಯ ಪಾಶೇನ ಬದ್ಧಮ್’ (ಕಾಲನ ಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತ), ‘ಕಾಲಾಭಿಪನ್ನಾಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರು), ‘ಪರಾಂತಕಾಲೇ’ (ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ). ಇದರಿಂದ ಅವನು, ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಂಶ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದೀಪ್ತಂ ಶರಣಂ ಯಥಾ’ (ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಯಾರೂ ತನ್ನ ಮನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸದಂತೆ, ನಾನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರೆ. ‘ಗುರುತ್ವಾತ್’ — ಅಣ್ಣನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಮಯಾ ವಿನಾ ಸುಖೀ ಭವ’ (ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ — ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನಿನಗೆ ಸುಖವಿರುವುದಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥