ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ಉತ್ತರಜೀವನ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಪರಲೋಕಗಮನ
ಉತ್ತರಕಾವ್ಯದ ಗಾನ, ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿ, ಅಯೋಧ್ಯಾಪ್ರವೇಶ, ಚಿನ್ನದ ಸೀತೆ, ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳು, ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆ-ಸುಮಿತ್ರೆ-ಕೈಕೇಯಿಯರ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ದಾನಗಳು
ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ರಾಮನು ಮಹಾಮುನಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಾದ ಕುಶ-ಲವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಸಂಕೋಚವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಹಾಡಿರಿ.’ ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಕುಶೀಲವರು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಉತ್ತರಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಥೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ರಾಮನು ತನ್ನದೇ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಸೀತೆಯು ಭೂತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಆ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾದನು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಶೂನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು; ಶೋಕದಿಂದ ಬಹಳ ಬಳಲಿದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ರಾಜರನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ-ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ವಿಪ್ರಮುಖ್ಯರ ಜನಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತುಸಹಿತ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ, ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಘವನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಆ ನರಪತಿಯು ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದನು. ‘ಸತ್ಯಸಂಪದಾ’ (ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಭೂಮಿಪ್ರವೇಶವು ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮೇನೇ ಶೂನ್ಯಮಿದಂ ಜಗತ್’ (ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಶೂನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು) — ಪ್ರಿಯೆಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವೇ ಬರಿದಾದಂತೆ. ‘ಹೃದಿ ಕೃತ್ವಾ ಸೀತಾಮ್’ (ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬುದು ಸುಂದರವಾದ ಉಕ್ತಿ — ಹೊರಗೆ ಸೀತೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಮೂರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ‘ತದಾವಸಾನೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯ’ (ಆ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುತ್ರದ್ವಯಸಮನ್ವಿತಃ’ (ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ) — ಈಗ ಕುಶ-ಲವರು ರಾಜಕುಮಾರರಂತೆ ತಂದೆಯೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಗಾನ ಮುಗಿಯಿತು; ಅನಂತರ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಶೋಕದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ, ದಾನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ದೃಢತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಸಹಾಯಕರ ಕೊನೆಯ ಸಮಾಗಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು. ಕುಮಾರರ ಗಾನವು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ರಘುನಂದನನು ಸೀತೆಯ ಅನಂತರ ಬೇರೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ವರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲೂ ಪತ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಂಚನಮಯಿಯಾದ — ಚಿನ್ನದ — ಜಾನಕಿಯಿದ್ದಳು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವನು ವಾಜಿಮೇಧಗಳನ್ನು — ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು — ಮಾಡಿದನು; ಹೇರಳ ಚಿನ್ನದ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ, ಹತ್ತರಷ್ಟು ವಾಜಪೇಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ, ಅತಿರಾತ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಧನವನ್ನು ವ್ಯಯಿಸುವ ಗೋಸವಗಳಿಂದಲೂ, ಪೂರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಇತರ ಕ್ರತುಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಯಜಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ ಬಹಳ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರು; ರಾಜರು ದಿನದಿನವೂ ರಾಘವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೋಡಗಳು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಸುಭಿಕ್ಷವಿತ್ತು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು; ನಗರವೂ ಜನಪದಗಳೂ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಯಾರೂ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ರೋಗವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿರಲು ಯಾವ ಅನರ್ಥವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆದರ್ಶ — ಧರ್ಮ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ. ‘ನ ಸೀತಾಯಾಃ ಪರಾಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ವವ್ರೇ’ (ಸೀತೆಯ ಅನಂತರ ಬೇರೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ವರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತದ ಘೋಷಣೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯೇ. ‘ಅನುರಂಜಂತಿ ರಾಜಾನಃ’ (ರಾಜರು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು) — ಇತರ ನೃಪರೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಭಯದಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 14.2ರಲ್ಲಿ ‘ನಾಧರ್ಮಶ್ಚಾಭವತ್ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನರ್ಥೋ ವಿದ್ಯತೇ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ಯಾವ ಅನರ್ಥವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ). ‘ಆಪ್ತದಕ್ಷಿಣೈಃ’ ಎಂಬುದು ಯಜ್ಞಗಳ ಪೂರ್ಣದಕ್ಷಿಣತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅತಿರಾತ್ರ, ಗೋಸವ, ವಾಜಪೇಯ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಸೋಮಯಾಗಗಳು ರಾಜನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಚಿನ್ನದ ಸೀತೆಯೇ ಅವನ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ. ಹೀಗೆ ಶೋಕವು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು, ವಿಯೋಗವು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಯಿತು. ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖಿಗಳು, ರಾಜನು ದುಃಖಿ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ.
ಅನಂತರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿ ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು — ಮರಣವನ್ನು — ಹೊಂದಿದಳು. ಯಶಸ್ವಿನಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು — ಬಹುವಿಧವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸಿ ಅವರು ತ್ರಿದಿವದಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ನೆಲೆಸಿದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯರೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಶರಥನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು, ಸಕಲ ಧರ್ಮಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದರು. ಆ ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಿ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ — ರಾಮನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಮಹಾದಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ಪಿತೃಸಂಬಂಧವಾದ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ರತ್ನದಾನಗಳನ್ನೂ, ಪರಮ ದುಷ್ಕರವಾದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಸದಾ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಬಹುವಿಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ‘ಮಾತೄಣಾಮ್ ಅವಿಶೇಷೇಣ’ (ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ ಆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೂ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯದರಂತೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಉದಾರತೆ. ‘ಪುತ್ರಪೌತ್ರೈಃ ಪರಿವೃತಾ’ (ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿ) — ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾದ ಕುಶ-ಲವರನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು. ತಾಯಂದಿರು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನೊಡನೆ ಸೇರುವುದು ಕಥೆಗೆ ಶಾಂತವಾದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು (20) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾವಿಯೋಗದ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ತಾಯಂದಿರ ಕ್ರಮವಾದ ನಿರ್ಗಮನವು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ಕಥೆಯ ಮುಕ್ತಾಯ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು ಎಂದು ಕವಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनशततमः सर्गः॥ ९९॥