॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 98ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಾಂತ್ವನ

ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕ, ಭೂದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವಜನ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ, ಉತ್ತರಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಉಪದೇಶ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಋಷಿಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡುದು, ಮರುದಿನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳುವ ನಿಶ್ಚಯ

ವೈದೇಹಿಯು ರಸಾತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಮುನಿಗಳೂ ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧ್ವಿ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ರಾಮನಾದರೋ ದಂಡಕಾಷ್ಠವನ್ನು — ಯಜ್ಞದಂಡವನ್ನು — ಆಧಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತು, ಪದೇ ಪದೇ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಆಗದ ಶೋಕವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಕಣ್ಮರೆಯಾದಳು. ಹಿಂದೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸೀತೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದಳು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಕರೆತಂದೆನು; ಇನ್ನು ಭೂತಲದಿಂದ ತರುವುದೇನು ಮಹಾ?’ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನುಷ್ಯಭಾವವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೀರನಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ದಂಡವನ್ನು ಊರಿಕೊಂಡು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದಂಡಕಾಷ್ಠಮವಷ್ಟಭ್ಯ’ (ದಂಡವನ್ನು ಊರಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾಜನು ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷಿತ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಾದಂಡ; ಶೋಕದಿಂದ ಕಾಲುಗಳೂ ಅವನನ್ನು ತಾಳಲಾರವೋ ಎಂಬಂತೆ ಅದನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಭೂತಪೂರ್ವಂ ಶೋಕಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಆಗದ ಶೋಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ವನವಾಸದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಆಗದ ಶೋಕ ಇಂದು ಆಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೀರಿವ ರೂಪಿಣೀ’ (ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವನು. ಲಂಕೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗಲಾರನೇ? ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಗವೇ ಇಲ್ಲ. ಮುನಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ‘ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಘೋಷವು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ; ಆದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ಅದು ವಿಯೋಗದ ಘೋಷ.

‘ವಸುಧಾದೇವಿಯೇ, ಪೂಜ್ಯಳೇ, ನನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲ್ಲಂತೆಯೇ, ನನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನ ಅತ್ತೆಯೇ ಹೌದು; ಹಿಂದೆ ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಉಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಕನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದಲೇ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು, ಇಲ್ಲವೆ ನನಗೂ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡು; ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವಳೊಡನೆಯೇ ನಾನು ವಾಸಿಸುವೆನು. ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡು; ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ನಾನು ಉನ್ಮತ್ತನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹಿಂದಿನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಪರ್ವತ-ವನಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವೆನು; ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವೆನು; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವು ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅತ್ತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೂ, ಅಳಿಯನು ಹೆಂಡತಿಯ ತವರುಮನೆಯ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುವಂತೆ, ಅವನು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಫಾಲಹಸ್ತೇನ ಕರ್ಷತಾ’ (ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಉಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಜನಕನು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವಾಗ ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ‘ಪಾತಾಳೇ ನಾಕಪೃಷ್ಠೇ ವಾ’ (ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಾಗಲಿ) — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ವಾಸಿಸಲು ರಾಮನು ಸಿದ್ಧ. ‘ಸರ್ವಮಾಪೋ ಭವಂತ್ವಿಹ’ (ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರಾಗಲಿ) ಎಂಬುದು ಪ್ರಳಯದ ಭೀಷಣ ಬೆದರಿಕೆ — ಇದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಹಾರಕಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ; ಇದನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದೆ ‘ಜನ್ಮ ವೈಷ್ಣವಮ್’ (ನಿನ್ನ ವೈಷ್ಣವ ಜನ್ಮ) ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವನು. ‘ಮತ್ತೋಽಹಂ ಮೈಥಿಲೀಕೃತೇ’ (ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ನಾನು ಉನ್ಮತ್ತ) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕೃತಿ — ಧೀರನಾದ ರಾಮನೂ ಪ್ರಿಯಾವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ಮತ್ತನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕರುಣ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ. ಅವನು ರಾಜನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಪತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ರಾಮ, ಸುವ್ರತನೇ, ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು; ಶತ್ರುಕರ್ಶನನೇ, ನಿನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಭಾವವನ್ನೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅನುಪಮನಾದ ನಿನಗೆ ನಾನು ನೆನಪಿಸಬೇಕಾದುದೇನಿಲ್ಲ — ಆದರೂ, ದುರ್ಧರ್ಷನೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವೈಷ್ಣವ ಜನ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ಸೀತೆಯು ನಿರ್ಮಲೆಯೂ ಸಾಧ್ವಿಯೂ, ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವಳು; ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯದ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಸುಖವಾಗಿ ನಾಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾಳೆ. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಮಾಗಮವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಾಂತ್ವನ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸ್ವರೂಪಸ್ಮರಣೆ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಶುಭಗತಿ. ‘ವೈಷ್ಣವಂ ಜನ್ಮ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ಪೂರ್ವಕಂ ಭಾವಂ ಮಂತ್ರಂ ಚ’ (ಹಿಂದಿನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ) — ರಾವಣವಧೆಗಾಗಿ ಅವತಾರವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳ ಹಿಂದಿನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ. ‘ತವ ಪೂರ್ವಪರಾಯಣಾ’ (ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವಳು) ಎಂದರೆ ಸೀತೆ ಮೊದಲೇ — ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪತ್ನಿ ಎಂದು. ‘ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ರಾಮನ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ನಾಗಲೋಕಂ ಸುಖಂ ಪ್ರಾಯಾತ್’ (ಸುಖವಾಗಿ ನಾಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು) — ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗಿರುವ ನಾಗರ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅವಳು ದುಃಖದಿಂದಲ್ಲ, ಸುಖದಿಂದ ಹೋದಳು. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ನ ಖಲು ತ್ವಾಂ ಸ್ಮಾರಯೇಯಮ್’ (ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಸಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇವಲ ಕರುಣೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನು ಕೇಳಿದ ಈ ಕಾವ್ಯವೇ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದುದು; ರಾಮ, ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ವೀರನೇ, ಜನ್ಮದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ನೀನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನೂ, ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನೂ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇದರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮ, ಇದು ಆದಿಕಾವ್ಯ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ; ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರಾರೂ ಕಾವ್ಯಗಳ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಲು ಅರ್ಹರಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ — ದಿವ್ಯವೂ ಅದ್ಭುತರೂಪವೂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯವೂ ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದುದೂ ಆದುದನ್ನು. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯದ ಉಳಿದ, ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ‘ಉತ್ತರ’ ಎಂದು ಹೆಸರು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಆ ಉತ್ತಮ ಭಾಗವನ್ನು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಕೇಳು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ವೀರನೇ, ಪರಮರ್ಷಿಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಈ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಕೇಳಬೇಕು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ತ್ರಿಭುವನೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಬಂಧುಗಳಂತಿರುವ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಉಳಿದುಕೊಂಡರು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯಿದೆ — ರಾಮಾಯಣವು ತನ್ನನ್ನು ‘ಆದಿಕಾವ್ಯ’ ಎಂದೂ, ರಾಮನೇ ಅದರ ನಾಯಕನೆಂದೂ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾವ್ಯಶ್ರವಣದಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅರಿತರೆ ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತರಂ ನಾಮ’ (ಉತ್ತರ ಎಂದು ಹೆಸರು) ಎಂದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದೊಳಗೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನ ಜೀವನವು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳುವನು — ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಆತ್ಮಸಂದರ್ಭ.

ಆ ಋಷಿಗಳು ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ದೇವದೇವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದ ಆ ಶುಭವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ನನ್ನ ಮುಂದಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ನಾಳೆ ಆರಂಭವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕುಶೀಲವರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಆ ಜನಸಾಗರವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ನಾಳೆ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಶೀಲವೌ ಸಂಪ್ರಗೃಹ್ಯ’ (ಕುಶೀಲವರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸೀತೆ ಹೋದಳು, ಆದರೆ ಅವಳ ಪುತ್ರರನ್ನು ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಈಗ ಅವರು ಕೇವಲ ಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಮಕ್ಕಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಬರೋಡಾದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರತಿರೂಪವೂ ಇಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಪ್ರಕ್ಷೇಪದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತೊಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ’ ಎಂದು ಕ್ರಮಾಂಕಿತವಾಗಿದೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಚಿಹ್ನೆಯಾಗಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಗಾನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಉತ್ತರಜೀವನ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ಹೀಗೆ ಶೋಕವೂ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ