॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 97ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಶಪಥ ಮತ್ತು ರಸಾತಲಪ್ರವೇಶ

ರಾಮನ ಉತ್ತರ — ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಲೋಕಾಪವಾದ, ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನ, ದಿವ್ಯ ವಾಯು, ಸೀತೆಯ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಶಪಥ, ಭೂತಲದಿಂದ ಸಿಂಹಾಸನ, ಭೂದೇವಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಮೋಹ

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಆ ಸುಂದರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಧರ್ಮವಿದನೇ, ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಇದು; ಬ್ರಹ್ಮನ್, ನಿನ್ನ ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ನಡೆಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಶಪಥವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಮನೆಗೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡೆನು. ಆದರೆ ಲೋಕಾಪವಾದವು ಬಲವಾದುದು; ಅದರಿಂದಲೇ ಮೈಥಿಲಿಯು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಪಾಪರಹಿತಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಲೋಕಭಯದಿಂದ ನಾನು ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದೆನು; ಅದನ್ನು ತಾವು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ಈ ಕುಶೀಲವರು ಅವಳಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಶುದ್ಧಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾಗಲಿ.’ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ತ್ಯಜಿಸಿದುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಆತ್ಮಸ್ವೀಕೃತಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಅವನು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಮುನಿಯನ್ನು; ಅವನ ವಿನಯವೂ ದುಃಖವೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚ ಪುರಾ ವೃತ್ತಃ’ (ಹಿಂದೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ನಡೆದಿತ್ತು) ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ‘ಜಗತೋ ಮಧ್ಯೇ’ (ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಎದುರು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಬಲ, ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪುತ್ರರ ಸ್ವೀಕಾರವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತದೆ — ‘ಜಾನಾಮಿ ಚೇಮೌ ಪುತ್ರೌ ಮೇ’ (ಇವರು ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಬಲ್ಲೆ). ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪತಿಧರ್ಮಗಳ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜನು ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಲಾರ, ಪತಿಯು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲ. ‘ಪ್ರೀತಿರಸ್ತು ಮೇ’ (ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸೆ ಅಡಗಿದೆ — ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿ ಎಂದು. ಮುನಿಯ ಬಗೆಗೆ ಅವನ ಆದರವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು, ಸೀತೆಯ ಆ ಶಪಥದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯದೇವತೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ಸುಪರ್ಣರು, ಸಿದ್ಧರು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಸೀತೆಯ ಶಪಥದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಋಷಿಯ ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ; ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಶುದ್ಧಳಾದ ವೈದೇಹಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಶುಭವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ದಿವ್ಯಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದುದೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ವಾಯುವು ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಆ ಜನಸಾಗರವನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸಿತು. ಎಲ್ಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಮಾನವರು ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಆ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನವು ಶಪಥದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ‘ಸೀತಾಶಪಥಸಂಭ್ರಾಂತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಏನೋ ಮಹತ್ತಾದುದು ನಡೆಯಲಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಬಲ್ಲರು. ದಿವ್ಯ ವಾಯುವು ಶುಭದ ಸೂಚಕ; ‘ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಮನುಷ್ಯರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು, ಇಂದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.088.006ರ ಮೂರನೆಯ ಪಾದ (ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು) ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. 9–10 ಶ್ಲೋಕಗಳು — ರಾಮನ ಪುನರುಕ್ತಿ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಸ್ತರಣೆ. ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ಉಪಮೆ ‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂದು — ಆ ವಾಯುವೂ ದೇವನಂತೆ ಪೂಜ್ಯ. ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ನಿಃಶಬ್ದರಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಬಂದು ಸೇರಿದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಂಡು ಕಾವಿಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಸೀತೆಯು ಕೆಳಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾನು ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಚಿಂತಿಸಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಮಾಧವೀದೇವಿಯಾದ ಭೂಮಿಯು ನನಗೆ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ. ನಾನು ಮನಸ್ಸು, ಕರ್ಮ, ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವುದಾದರೆ, ಮಾಧವೀದೇವಿಯು ನನಗೆ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ. ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದನ್ನು ನಾನರಿಯೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಈ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾದರೆ, ಮಾಧವೀದೇವಿಯು ನನಗೆ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ಶಪಥ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮನಸ್ಸಿನದು, ಕರ್ಮ-ವಾಕ್-ಕಾಯಗಳದು, ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ್ದು; ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ‘ಪ್ರಮಾಣವಾಗಲಿ’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ’ ಎಂದು — ಅವಳು ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಮನೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿ ಭೂಮಿಯ ಮಡಿಲನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆ ಭೂಮಿಜೆ, ಜನಕನು ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಉಳುವಾಗ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಧವೀದೇವಿ ಅವಳಿಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ. ಕಾವಿಬಟ್ಟೆ ಅವಳ ತಪಸ್ವಿನಿರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಶಪಥಗಳು (15–16) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇದೆ. ‘ಅಧೋದೃಷ್ಟಿಃ ಅವಾಙ್ಮುಖೀ’ (ಕೆಳಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ) — ಅವಳು ಯಾರ ಮುಖವನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನದನ್ನೂ ಸಹ. ಶಪಥದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನೆ ಅದರ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಅಲ್ಲ, ಮೂರು ಬಾರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕವನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮೌನವೂ ಶಪಥವೂ ಎರಡೂ ಅವಳ ಆತ್ಮಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ.

ವೈದೇಹಿಯು ಹಾಗೆ ಶಪಥ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಆ ಅದ್ಭುತವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು — ಭೂತಲದಿಂದ ದಿವ್ಯವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ ಸಿಂಹಾಸನವು ಮೇಲೆದ್ದಿತು; ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ದಿವ್ಯಶರೀರದ, ದಿವ್ಯರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ನಾಗರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ತಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಧರಣೀದೇವಿಯು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಾಗತದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದಳು. ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಸಾತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಡೆಬಿಡದ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಮಹಾ ಸಾಧುವಾದವೆದ್ದಿತು — ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು, ಸೀತೆ, ನಿನ್ನ ಶೀಲ ಇಂತಹದು!’ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ಯಜ್ಞವಾಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳೂ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಜರೂ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಇದ್ದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೂ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ ದಾನವರೂ, ಪಾತಾಳದ ನಾಗಾಧಿಪರೂ — ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನರಾದರು, ಕೆಲವರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದವರಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಮಾಗಮವಾಯಿತು; ಆ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಮೋಹಿತವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸಾನವು ಕರುಣರಸದ ಪರಮ ಶಿಖರ — ಅವಳು ಶುದ್ಧಳೆಂದು ಪ್ರಮಾಣಿತಳಾದಳು, ಆದರೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜನಕನು ಅವಳನ್ನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿದಂತೆ, ತಾಯಿ ಧರಣಿಯು ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಶ್ವದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವಿವಿಧವಾದುದು — ಹರ್ಷ, ಧ್ಯಾನ, ವಿಸ್ಮಯ, ಮೋಹ; ಕವಿಯು ರಾಮನ ಭಾವವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶೋಕವು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ‘ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಶೀಲಮೀದೃಶಮ್’ (ನಿನ್ನ ಶೀಲ ಇಂತಹದು) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ. ನಾಗರು ಹೊತ್ತ ಸಿಂಹಾಸನವು ಪಾತಾಳದ ಅಧಿಪತಿಗಳ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಕಥೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅವಳ ಶುದ್ಧಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ