ಸರ್ಗ
ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಯ ಸಮರ್ಥನೆ
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಋಷಿಗಳು, ರಾಜರು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮಾಗಮ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಗಮನ, ಜನರ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸಾಧುವಾದ, ಮುನಿಯ ಘೋಷಣೆ, ತಪಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಶಪಥ, ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ
ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ದೀರ್ಘತಮ, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ದುರ್ವಾಸ; ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಶಕ್ತಿ, ಭಾರ್ಗವ, ವಾಮನ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಮೌದ್ಗಲ್ಯ; ಗರ್ಗ, ಚ್ಯವನ, ಧರ್ಮವಿದನಾದ ಶತಾನಂದ, ತೇಜಸ್ವಿ ಭರದ್ವಾಜ, ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ಸುಪ್ರಭ; ನಾರದ, ಪರ್ವತ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಗೌತಮ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಸುಯಜ್ಞ, ತಪೋನಿಧಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ — ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಠಿಣವ್ರತಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರರು — ಆ ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಬಂದರು. ಸಾವಿರಾರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಶೂದ್ರರು, ವೈಶ್ಯರು, ನಾನಾದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಕಠಿಣವ್ರತಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠರು, ಕರ್ಮನಿಷ್ಠರು, ಯೋಗನಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಇತರರು — ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯ ಶಪಥವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಋಷಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು — ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಶಪಥದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪುಲಸ್ತ್ಯೋಽಪಿ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಗಸ್ತ್ಯೋಽಥ’; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾರದ, ಪರ್ವತ, ಗೌತಮ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಸುಯಜ್ಞರೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಆ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ-ಕರ್ಮ-ಯೋಗನಿಷ್ಠರ ಉಲ್ಲೇಖವೂ (9) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಗಳೂ, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವೇ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೌತೂಹಲಸಮಾವಿಷ್ಟಾಃ’, ‘ಕುತೂಹಲಾತ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಜನರ ತೀವ್ರ ಕಾತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಶಪಥದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕರು. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಕಾತರ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಮುನಿಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣಭೂತರು; ಅವರ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶಪಥವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲಕ್ಷಿಸಲಾರರು. ವಸಿಷ್ಠ-ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನ ಗುರುಗಳು, ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಭರದ್ವಾಜನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದವನು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಜೀವನದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರು.
ಆಗ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಜನಸಮೂಹದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ಆ ಋಷಿಯ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು — ಕೈಮುಗಿದು, ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾ. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಶ್ರುತಿಯಂತೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಮಹಾ ಉದ್ಗಾರವೆದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೋಕದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಹಲಹಲಾ ಎಂಬ ಕೋಲಾಹಲ ಮೊಳಗಿತು. ಕೆಲವರು ‘ಸಾಧು ರಾಮ’ ಎಂದು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ಸಾಧು ಸೀತೆ’ ಎಂದು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ‘ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧುಗಳೇ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ‘ಅಶ್ಮಭೂತಮಿವ ಅಚಲಮ್’ (ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಜನಸಮೂಹದ ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನೂ ನಿಃಶಬ್ದತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮನುಗಾಮಿನೀ ಶ್ರುತಿಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಶ್ರುತಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದಾತ್ತವಾದುದು — ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ, ಸೀತೆ ವೇದವಾಣಿಯಂತೆ ಪವಿತ್ರಳು; ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶಪಥಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುವುದು. ಜನರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಕೆಲವರು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಸೀತೆಯನ್ನು, ಕೆಲವರು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ — ಲೋಕದ ಮತಭೇದವೂ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ವಿರುದ್ಧ — ಮೊದಲು ‘ಸಾಧು ಸೀತೆ’, ಅನಂತರ ‘ಸಾಧು ರಾಮ’. ಸೀತೆ ಮೌನವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕೈಮುಗಿದು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಅವಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಎದುರು ಬರುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೇದನೆಯೂ ಸಂಕೋಚವೂ ಎರಡೂ ಇವೆ. ಜನರ ಶೋಕವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಕರಗುತ್ತಾರೆ.
ಅನಂತರ ಜನಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಶರಥಿಯೇ, ಸುವ್ರತೆಯೂ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಈ ಸೀತೆಯು ಅಪವಾದದ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದಳು. ಮಹಾವ್ರತನಾದ ರಾಮನೇ, ಲೋಕಾಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುವಳು; ಅವಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು. ಜಾನಕಿಯ ಈ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳು, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾದ ನಿನ್ನದೇ ಮಕ್ಕಳು — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವನಂದನನೇ, ನಾನು ಪ್ರಚೇತಸನ ಹತ್ತನೆಯ ಪುತ್ರ; ಸುಳ್ಳು ಮಾತನಾಡಿದುದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಇವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳೇ.’ ಈಗ ರಹಸ್ಯವು ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು — ಕುಮಾರರು ರಾಮನ ಪುತ್ರರು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ಕುಲದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಚೇತಸನ ಹತ್ತನೆಯ ಪುತ್ರ ಎಂದು. ‘ಅಪವಾದಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ’ (ಅಪವಾದದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ದೇಶವಿದೆ — ಮುನಿಯು ರಾಜನಿಗೂ ಹೆದರದೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾಮನುಜ್ಞಾತುಮರ್ಹಸಿ’ (ಅವಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಸೀತೆ ಶಪಥ ಮಾಡುವಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಕುಮಾರರಿಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲಾಯಿತು. ‘ಸುವ್ರತಾ ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮುನಿಯು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೂ ವ್ರತನಿಷ್ಠಳಾಗಿ ಧರ್ಮಪರಳಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ‘ಯಮಜಾತಕೌ’ (ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಮಾರರ ಏಕಕಾಲದ ಜನನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ನಾನು ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಮೈಥಿಲಿಯು ದುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ಉಣ್ಣದಿರಲಿ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲಿ, ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಲಿ, ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲಿ ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನೂ ಮಾಡಿದುದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಮೈಥಿಲಿಯು ಪಾಪರಹಿತಳಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ಉಣ್ಣುವೆನು. ರಾಘವನೇ, ಪಂಚಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಆರನೆಯದಾಗಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸೀತೆ ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದೇ ನಾನು ಕಾಡಿನ ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ಅವಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆನು. ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯವಳೂ ಪಾಪರಹಿತಳೂ ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳೂ ಆದ ಇವಳು ಲೋಕಾಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ನಿನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುವಳು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧಭಾವದ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ದಿವ್ಯವಾದ ಜ್ಞಾನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ; ಲೋಕಾಪವಾದದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ನೀನು, ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯಾದ ಇವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಮಸ್ತ ಫಲವನ್ನೂ ಪಣಕ್ಕಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪರಮ ಶಪಥ. ‘ಪಂಚಸು ಭೂತೇಷು ಮನಃಷಷ್ಠೇಷು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ವಿದಿತಾಪಿ ಶುದ್ಧಾ’ (ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನು, ಆದರೂ ಲೋಕಾಪವಾದದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಮುನಿಯು ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಸಂತತಿಲಕಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. 20–21 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಶಪಥವು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ — ನಿಷೇಧರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಧಿರೂಪದಲ್ಲಿ — ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಶಪಥಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸ್ವತಃ ಶಪಥ ಮಾಡುವಳು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥