ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಶಪಥದ ನಿಶ್ಚಯ
ಹಲವು ದಿನಗಳ ಗಾನಶ್ರವಣ, ಕುಶ-ಲವರು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರೆಂಬ ಅರಿವು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ದೂತರ ಕಳುಹಿಕೆ, ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ, ಸಭೆಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ, ಮರುದಿನ ಶಪಥದ ನಿಶ್ಚಯ
ರಾಮನು ಮುನಿಗಳೊಡನೆ, ರಾಜರೊಡನೆ, ವಾನರರೊಡನೆ ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆ ಪರಮ ಶುಭವಾದ ಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆ ಗೀತದಿಂದ ಕುಶೀಲವರು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಆ ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾದ ದೂತರನ್ನು ಕರೆದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಭಗವಾನ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರಿ — ಸೀತೆಯು ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯವಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಪಾಪರಹಿತಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಹಾಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ. ಮುನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ, ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ಅವಳು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವಳೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ನನ್ನದೇ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಪಥವನ್ನು ಮಾಡಲಿ.’ ಕುಮಾರರು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರೆಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಿತು? ಗೀತದ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ — ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರ ಜನನವೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಆ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅರಿತನು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಆ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಇದು ತಿಳಿಯಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಮಮೈವ ಶೋಧನಾರ್ಥಮ್’ (ನನ್ನದೇ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಚಾರಾರ್ಹ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಸೀತೆಯದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮೇಲಿನ ಅಪವಾದದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಲೋಕಾಪವಾದವು ರಾಜನಿಗೂ ಕಳಂಕ. ‘ಯದಿ … ಯದಿ ವಾ’ (ಆಗಿದ್ದರೆ … ಅಥವಾ ಆಗಿದ್ದರೆ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸಂಶಯ — ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಲೋಕದ ಎದುರು ಪ್ರಮಾಣ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ‘ಶುದ್ಧಸಮಾಚಾರಾನ್’ (ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯ) ಎಂಬುದು ದೂತರ ವಿಶೇಷಣ, ಅದೇ 4ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಹೌದು — ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ರಾಘವನ ಈ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೂತರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಅವರು ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೂ ಅರಿತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಸೀತೆಯು ಮಾಡುವಳು; ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ದೇವತೆ.’ ಮುನಿಯು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ರಾಜದೂತರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಳಿಸಿದರು. ಸಂದೇಶವು ಕಠೋರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ — ಪತ್ನಿಯ ಶುದ್ಧಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ — ದೂತರು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಪತಿಯೇ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯು ಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಲಾರಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ. ‘ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ರಾಮನ ಹೃದಯದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಲೋಕಭಯದಿಂದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ತುಷ್ಯತಿ ರಾಘವಃ’ (ರಾಘವನು ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ವದತಿ ರಾಘವಃ’ (ರಾಘವನು ಹೇಳುವಂತೆ). ‘ಜ್ವಲಂತಮ್’ (ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ದೂತರು ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏನನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏನನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದೂತಧರ್ಮ.
ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ರಾಜರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಮುನಿಗಳೂ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ರಾಜರೂ, ಇನ್ನೂ ಯಾರು ಬಯಸುವರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯ ಶಪಥವನ್ನು ನೋಡಲಿ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಮುಖ್ಯರಿಂದ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಮಹಾ ಉದ್ಗಾರವೆದ್ದಿತು. ರಾಜರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ತಕ್ಕದ್ದು, ಬೇರೆಯವರಿಗಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ‘ನಾಳೆ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ರಾಘವನು ಆಗ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ರಾಜಸಿಂಹನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಮಹಾನುಭಾವರಲ್ಲಿ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಆದ ಅವನು ಮರುದಿನದ ಶಪಥದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳನ್ನೂ ರಾಜರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಗಮನಾರ್ಹ — ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ನಾಳೆ ದೊರೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಸೆ. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯೇ ನಡೆಯುವುದೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ತ್ವಯ್ಯೇವ ಭುವಿ ನಾನ್ಯತಃ’ (ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲ) ಎಂಬ ರಾಜರ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಡ್ಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹತೋ ಮಹಾನುಭಾವಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನ ಗೌರವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಿಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಉಪಸಂಹಾರ. ಎಲ್ಲರೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆ — ಶಪಥವು ಗುಟ್ಟಾಗಿಲ್ಲ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವೇ; ಹೀಗೆ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಬೇರನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥