॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 94ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಶ-ಲವರಿಂದ ರಾಮಾಯಣಗಾನ

ಬೆಳಗಿನ ಗಾನ, ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ, ವಿದ್ವತ್ಸಭೆಯ ಆಹ್ವಾನ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗಾನ, ಶ್ರೋತೃಗಳ ವಿಸ್ಮಯ, ಚಿನ್ನದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಕಾವ್ಯದ ಕರ್ತೃವಿನ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣದ ಪರಿಚಯ

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು, ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ — ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಋಷಿಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವಾಟದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದರು. ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ರಚಿತವಾದ, ಗೇಯವಾದ ಗಾನಧರ್ಮದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಪಾಠ್ಯಜಾತಿಯನ್ನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು. ಅನೇಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಬದ್ಧವಾದ, ತಂತಿಯ ಲಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಅದನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಬಾಲಕರು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಕುತೂಹಲಪರನಾದನು. ‘ಪಾಠ್ಯಜಾತಿ’ ಎಂಬುದು ಪಠನ ಮತ್ತು ಗಾನ ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವ ಗಾನದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಕಾರ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಅದನ್ನು ‘ಸಂಗೀತದ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಆಲಾಪಿಸುವ ಅಪೂರ್ವ ಶೈಲಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಮಾಣೈಃ’ ಎಂದರೆ ದ್ರುತ, ಮಧ್ಯ, ವಿಲಂಬಿತ ಎಂಬ ತಾಳಪ್ರಮಾಣಗಳ ಆವೃತ್ತಿಗಳು, ಅಥವಾ ಸಪ್ತಸ್ವರಗಳ ಭೇದಗಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಗಾನದ ಮಾಧುರ್ಯ, ಮತ್ತು ಗಾಯಕರ ರೂಪ. ಮುನಿಯ ಆದೇಶ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಕುಮಾರರು ರಾಮನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ನಾತೌ ಹುತಹುತಾಶನೌ’ (ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಧರ್ಮವೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಗಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯವಿನಿರ್ಮಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗಾನಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪೂರ್ವಚರ್ಯಾಂ ತತಸ್ತತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನದೇ ಹಿಂದಿನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಹೀಗೆ ಗಾನದ ಆರಂಭವೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮುಂದೆ ವಿದ್ವತ್ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಕುಮಾರರು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಭವನದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಂತ್ರೀ ಎಂದರೆ ವೀಣೆ, ಲಯ ಎಂದರೆ ತಾಳದ ಗತಿ — ಇವೆರಡರ ಸಾಮರಸ್ಯವೇ ಗಾನದ ಮುಖ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಕಲಾರಸಿಕ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅವನು ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಜ ರಾಮನು ಮಹಾಮುನಿಗಳನ್ನೂ, ರಾಜರನ್ನೂ, ಪಂಡಿತರನ್ನೂ, ನೈಗಮರನ್ನೂ — ವೇದವಿದರನ್ನು ಅಥವಾ ಪೌರರನ್ನು — ಕರೆಸಿದನು; ಪೌರಾಣಿಕರನ್ನು, ಶಬ್ದವಿದರಾದ ವೈಯಾಕರಣರನ್ನು, ವೃದ್ಧರಾದ ದ್ವಿಜರನ್ನು, ಸ್ವರಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು; ಸಾಮುದ್ರಿಕಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಗಾಂಧರ್ವರನ್ನು — ಸಂಗೀತವಿದರನ್ನು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೈಗಮರನ್ನು; ಪಾದ, ಅಕ್ಷರ, ಸಮಾಸಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರನ್ನು; ಕಲೆ ಮತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳ ವಿಶೇಷಜ್ಞರನ್ನು, ಜ್ಯೌತಿಷದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರನ್ನು; ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪವಿದರಾದ ಕರ್ಮಕಾಂಡಿಗಳನ್ನು, ಕಾರ್ಯವಿಶಾರದರನ್ನು; ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಇಂಗಿತಜ್ಞರನ್ನು, ಸಮಸ್ತ ನೈಗಮರನ್ನು; ಹೇತು ಮತ್ತು ಉಪಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಹೈತುಕರನ್ನು — ತಾರ್ಕಿಕರನ್ನು — ಬಹುಶ್ರುತರನ್ನು; ಛಂದೋವಿದರನ್ನು, ಪುರಾಣಜ್ಞರನ್ನು, ವೈದಿಕರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು; ಚಿತ್ರಕಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ವೃತ್ತಸೂತ್ರಜ್ಞರಾದ ಸದಾಚಾರಶಾಸ್ತ್ರವಿದರನ್ನು, ಗೀತ-ನೃತ್ಯ ವಿಶಾರದರನ್ನು; ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರನ್ನು, ನೀತಿನಿಪುಣರನ್ನು, ವೇದಾಂತಾರ್ಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವವರನ್ನು — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ ಗಾಯಕರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು. ಈ ದೀರ್ಘವಾದ ಪಟ್ಟಿಯು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು (5.2–10.1) ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಅದರ ಉದ್ದೇಶ — ಕಾವ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿದರು ಮಾಡಲಿ ಎಂಬುದು. ರಾಮನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಾನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಲಿ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವ್ಯಾಕರಣ, ಛಂದಸ್ಸು, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಕಲ್ಪ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಚಿತ್ರಕಲೆ, ತರ್ಕ, ನೀತಿ, ವೇದಾಂತ. ರಾಮನ ಸಭೆ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಸಂಗಮ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕಾವ್ಯದ ಶಬ್ದಾರ್ಥವನ್ನು, ಕೆಲವರು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು, ಕೆಲವರು ಸ್ವರ-ತಾಳಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ನಾಟ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮಾಯಣದ ಗಾನವು ಸರ್ವಾಂಗಪರೀಕ್ಷೆಯ ವಿಷಯವಾಯಿತು. ‘ಗಾತಾರೌ ಸಮವೇಶಯತ್’ (ಗಾಯಕರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕುಮಾರರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸಮ್ಮಾನವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವರನ್ನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲಾಯಿತು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಗಾಯಕರಂತೆ ಅಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗೀತವನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಬಾಲಕರು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆಗ ಮಧುರವಾದ, ಮನುಷ್ಯಾತೀತವಾದ ಗಾಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತ ಹರಿಯಿತು; ಗೀತಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ತೃಪ್ತಿಹೊಂದಲಿಲ್ಲ — ಇನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಣಗಳೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ರಾಜರೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ‘ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತಾರೆ, ಬಿಂಬದಿಂದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಮೂಡಿದಂತೆ. ಇವರು ಜಟಾಧಾರಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಹಾಡುತ್ತಿರುವ ಇವರಿಗೂ ರಾಘವನಿಗೂ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನೂ ನಾವು ಕಾಣಲಾರೆವು.’ ಪೌರರೂ ಜಾನಪದರೂ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು, ನಾರದನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಪೂರ್ವಸರ್ಗದಿಂದ — ಮೊದಲ ಸರ್ಗವಾದ ಮೂಲರಾಮಾಯಣದಿಂದ — ಆರಂಭಿಸಿ ಗಾನ ಸಾಗಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳವರೆಗೆ ಅವರು ಹಾಡಿದರು; ಅನಂತರ ಅಪರಾಹ್ಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ನಾಟಕೀಯತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಬಿಂಬಾದ್ ಬಿಂಬಮಿವ’ (ಬಿಂಬದಿಂದ ಬಿಂಬದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತಂದೆ-ಮಕ್ಕಳ ಹೋಲಿಕೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಚಕ್ಷುರ್ಭಿಃ ಪಿಬಂತ ಇವ’ (ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುವರೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ನೋಟದ ಅತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 11–12 ಶ್ಲೋಕಗಳು (7.085.009–010) ಹೋಲಿಕೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲ, ಗಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಇವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಕ್ರಮಭೇದದಿಂದ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಗಾನದ ಮಾಧುರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಪೌರಜಾನಪದೇಷು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರವಾಸಿಗಳೂ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಶ್ರೋತೃಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗವು ನಾರದನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ರಾಮಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗಾನದ ಆರಂಭ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳು — ಮುನಿಯ ನಿಯಮವು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಡು, ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಕೊಡು.’ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಭರತನು ಬೇಗನೆ ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕುಶೀಲವರು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ‘ಇದರಿಂದೇನು?’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವು ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಲ್ಲೇ ನಿರತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು; ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ?’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ಆ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಆ ಮುನಿಬಾಲಕರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಈ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟು? ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕವಿಯ ನೆಲೆ — ನಿವಾಸ — ಎಲ್ಲಿ? ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕರ್ತೃ ಯಾರು? ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ‘ಲೋಭವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದುದು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಮಾರರು ರಾಜದಾನವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ನಿರ್ಲೋಭತೆ ರಾಮನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಾಲ್ಕು — ಕಾವ್ಯದ ಪರಿಮಾಣ, ಕವಿಯ ನಿವಾಸ, ಕರ್ತೃ, ಮತ್ತು ಅವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿ; ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದದಸ್ವ ಶೀಘ್ರಂ … ಮಾ ವೃಥಾ ಶ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಅವರ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ದದೌ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥೋ ಬಾಲಯೋರ್ವೈ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್’ (ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬೇಗನೆ ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು) ಎಂದು ಭರತನ ದಾನವು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮಹಾ ಪುರಸ್ಕಾರ; ಅದರ ನಿರಾಕರಣೆ ಕುಮಾರರ ಆಶ್ರಮಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಕಿಮನೇನ’ (ಇದರಿಂದೇನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಾಲಸಹಜವೂ ಸರಳವೂ ಆದುದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಗಂಭೀರವಾದ ಉಪದೇಶ ಅಡಗಿದೆ. ರಾಮನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವವರು ವಿರಳ.

ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಮುನಿಬಾಲಕರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಗವಾನ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೇ ಇದರ ಕರ್ತೃ; ಅವರು ಯಜ್ಞದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರೇ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವುದು. ಆ ತಪಸ್ವಿ ಭಾರ್ಗವನು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನೂರು ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ಮೊದಲಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಐದು ನೂರು ಸರ್ಗಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತರಕಾಂಡ ಸಹಿತವಾದ ಆರು ಕಾಂಡಗಳನ್ನೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಗುರುವಾದ ಋಷಿಯು ನಿನ್ನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಜೀವಿತವಿರುವವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಜನೇ, ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಘವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ರಾಮನೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಮತ್ತು ರಾಜರೊಡನೆ ಆ ಗೀತಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಕುಶೀಲವರಿಂದ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ತಾಳ-ಲಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾದ, ಸುಸ್ವರವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತಂತಿಯ ಲಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವಪರಿಚಯವಿದೆ — ರಾಮಾಯಣವೇ ತನ್ನ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ‘ಭಾರ್ಗವೇಣ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭೃಗುವಂಶತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸೋತ್ತರಾಣಿ’ (ಉತ್ತರಸಹಿತವಾದ) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ; ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನೇ ಈಗ ಜೀವಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಜೀವಿತವಿರುವವರೆಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು. 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು. ರಾಮನು ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಕಾತರ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕುಮಾರರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾದುದರಿಂದ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ದಿನದ ಗಾನ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಶಪಥವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವನು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ