॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 93ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಕುಶ-ಲವರಿಗೆ ಆದೇಶ

ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದುದು, ಕುಟೀರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಕುಶ-ಲವರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣಗಾನದ ಆದೇಶ, ಗಾನದ ವಿಧಿ, ಕುಮಾರರ ರಾತ್ರಿವಾಸ

ಹಾಗೆ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಯಜ್ಞವು ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ದಿವ್ಯವೆಂಬಂತೆ ತೋರುವ, ಅದ್ಭುತದರ್ಶನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಋಷಿಗಳ ವಾಟಗಳ (ಬಿಡಾರಗಳ) ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಕುಟೀರಗಳನ್ನು — ಪರ್ಣಶಾಲೆಗಳನ್ನು — ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿವಾಹಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿವಾಟಾನಾಮ್’; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಋಷಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಬಿಡಾರಗಳ ಬಳಿ’ ಎಂದು ವಾಟ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಂದರವಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಾಟದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಬಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಅವನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದನು. ರಾಜ ರಾಮನಿಂದಲೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದರ್ಭವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ಮುನಿಯು ಈಗ ರಾಮನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸೀತೆಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರೆತಂದಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರು ತನ್ನದೇ ಮಕ್ಕಳೆಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ‘ಏಕಾಂತೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕುಮಾರರ ಪರಿಚಯವು ಗುಟ್ಟಾಗಿರುವಂತೆ ಮುನಿಯು ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಂದ ದೂರ ಇದ್ದನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಂಡಿಗಳು ಮುನಿಯ ಸ್ವಾವಲಂಬನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ರಾಜನ ಅನ್ನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 3–4 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಸ್ತರಣೆ. ‘ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮಸಂಯಮವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಿಕವಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಆಗಮನವು ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಾಡಿರಿ. ಪುಣ್ಯವಾದ ಋಷಿವಾಟಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಿರಿ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ರಾಮನ ಭವನದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಾಡಬೇಕು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ರುಚಿಯಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸವಿಸವಿದು ಹಾಡಿರಿ. ಮಕ್ಕಳೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಳೆದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ತಿಂದು ನೀವು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಗದಿಂದಲೂ ಸ್ವರಮಾಧುರ್ಯದಿಂದಲೂ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಭೂಪತಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಋಷಿಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಿರಿ.’ ಮುನಿಯ ಆದೇಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮೊದಲು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗಾನ, ಇದರಿಂದ ಜನರು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲಿ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಮನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಕೇಳಲಿ. ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಕಂಠವು ಸ್ನಿಗ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ರಾಗವು ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಗಾಯಕರಿಗೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಉಪದೇಶವೂ ಹೌದು. ‘ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಿರಿ’ ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಶಿಕ್ಷಣ — ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಅಗತ್ಯ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾನವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದರೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ — ಇದೂ ಮುನಿಯ ಉದ್ದೇಶ.

‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಅನೇಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ — ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ — ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಮಧುರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಬೇಕು. ಹಣದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಲೋಭವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಸದಾ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹಣದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು “ಬಾಲಕರೇ, ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, “ನಾವಿಬ್ಬರೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಿಷ್ಯರು” ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿರಿ. ಸುಮಧುರವಾದ ಈ ತಂತಿಗಳನ್ನೂ, ಅಪೂರ್ವವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸ್ವರಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಮೀಟಿ ಆಲಾಪಿಸಿ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಿ ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿರಿ. ಮೊದಲಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹಾಡಬೇಕು; ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು — ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತಂದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ತಂತಿಯ ಲಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಧುರ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗೂಢವಾದ ಉಪದೇಶಗಳಿವೆ — ಹಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು, ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಾರದು, ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು. ‘ಪಿತಾ ಹಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತಂದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಎರಡರ್ಥದ್ದು — ರಾಜನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಂದೆ, ಆದರೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರಿಗಾದರೋ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಜನ್ಮದಾತನೂ ಹೌದು; ಮುನಿಯು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಿಷ್ಯರು’ ಎಂಬ ಉತ್ತರ — ಸತ್ಯವೇ, ಆದರೆ ಅಪೂರ್ಣ; ಇದರಿಂದ ಪರಿಚಯವು ಮುಂದೆ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಮಾರರು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಲೋಭೋಪದೇಶದ ಫಲ. ದಿನಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳು ಎಂಬ ನಿಯಮವು ಗಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಆದೇಶಿಸಿ ಪರಮೋದಾರನಾದ ಪ್ರಾಚೇತಸ ಮಹಾಮುನಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಆಗ ಮೌನವಾದನು. ಆ ಮುನಿಯಿಂದ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮೈಥಿಲೀಪುತ್ರರೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಟರು. ಋಷಿಯು ಹೇಳಿದ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಹಳ ಉತ್ಸುಕರಾದ ಆ ಕುಮಾರರು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು — ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಭಾರ್ಗವನೀತಿಸಂಹಿತೆಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ನೀತಿಯನ್ನು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವಂತೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ — ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ (ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿ) — ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅವರನ್ನು ‘ಮೈಥಿಲೀಸುತರು’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ‘ಸಮುತ್ಸುಕೌ’ (ಬಹಳ ಉತ್ಸುಕರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಾಡುವುದರ ಕಾತರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಚೇತಸ’ ಎಂಬುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ಅವನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯ ಶಪಥದ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ‘ನಾನು ಪ್ರಚೇತಸನ ಹತ್ತನೆಯ ಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಾನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಮಾರರ ಗುರುಭಕ್ತಿಯೂ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ