॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 92ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞ

ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ನೈಮಿಷಕ್ಕೆ ಪಯಣ, ರಾಜರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇವೆ, ದಾನದ ಅತಿಶಯ, ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ನಡೆದ ಯಜ್ಞ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಮುಂದಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೃಷ್ಣಸಾರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುದುರೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿ — ಅಂದರೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನೈಮಿಷಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಯಜ್ಞವಾಟವನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು; ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ — ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದನು. ಅವನು ನೈಮಿಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತಂದರು; ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಅನ್ನಪಾನಾದಿಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಉಪಕರಣಗಳು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವು; ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಭರತನು ರಾಜರ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ವಿಭೀಷಣನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಸೇವಕನಾದನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಪರಿವಾರಸಹಿತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಬಿಡಾರಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ 5–8 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿವೆ — ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.083.005–008 ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಕ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಕೃಷ್ಣಸಾರ ಕುದುರೆ — ಕೃಷ್ಣಮೃಗದಂತೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ್ದು — ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೇಮಕವು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಭರತನೊಡನೆ ರಾಜಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲ ಮನಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ರಕ್ಷಕರು ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿನ ರಾಜರು ರಾಮನ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಇಲ್ಲವೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ — ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಒಂದೇ ಪದದ ಮಾತು ಅವನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞವಾಟದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಭರತನ ಕೌಶಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಹೊರಟಿದ್ದನು.

ಹೀಗೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞವು ನಡೆಯಿತು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕುದುರೆಯ ಸಂಚಾರವೂ ಸಾಗಿತು. ರಾಜಸಿಂಹನಾದ ರಾಮನ ಆ ಉತ್ತಮವಾದ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಯಮೇಧದಲ್ಲಿ ಬೇರಾವ ಶಬ್ದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ — ಯಾಚಕರು ತೃಪ್ತರಾಗುವವರೆಗೆ ‘ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಕೊಡಿ, ಕೊಡಿ’ ಎಂಬುದೊಂದೇ. ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ರತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳೂ ದಾನ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಗೌಡಗಳು — ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಿನಿಸುಗಳು — ಮತ್ತು ಖಾಂಡವಗಳು (ಸಕ್ಕರೆಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು), ಯಾಚಕರ ತುಟಿಯಿಂದ ಮಾತು ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನವೇ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ವೇಗವನ್ನು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೇಡಿಕೆ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುವುದಿಲ್ಲ, ದಾನವಾದರೋ ಮೊದಲೇ ಕೈಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮಲಿನರಾಗಲಿ, ದೀನರಾಗಲಿ, ಕೃಶರಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ‘ಛಂದತಃ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಯಾಚಕನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ತಕ್ಕ ದಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಿತವಾದುದಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಕೊಟ್ಟುದೂ ಅಲ್ಲ. ದಾನಿಗಳೂ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು — ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳೋ ಮಿತ್ರರೋ ಆಗಿದ್ದವರು ಈಗ ರಾಮನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರೂ ದಾನಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ದೇಹಿ ದೇಹಿ’ (ಕೊಡಿ, ಕೊಡಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಯಜ್ಞದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬೇರಾವ ಶಬ್ದವೂ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಮಾತು ಕೇಳಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌಡಗಳೂ ಖಾಂಡವಗಳೂ ಸಿಹಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು — ಇದರಿಂದ ಯಾಚಕರ ಭೋಜನದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಲಿನಃ’ (ಯಾರೂ ಮಲಿನರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಫಲವು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ದೈನ್ಯ, ಕೃಶತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿವೆ. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶವು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ರಾಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಚಿರಜೀವಿ ಮುನಿಗಳೂ ದಾನಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದರು. ಚಿನ್ನದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು; ಧನವನ್ನು ಬಯಸಿದವನು ಧನವನ್ನು, ರತ್ನವನ್ನು ಬಯಸಿದವನು ರತ್ನವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಡೆಬಿಡದೆ ದಾನಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಿ, ಚಿನ್ನ, ರತ್ನ, ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ತಪೋಧನರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಂದ್ರನದಾಗಲಿ, ಸೋಮನದಾಗಲಿ, ಯಮನದಾಗಲಿ, ವರುಣನದಾಗಲಿ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಾವು ಕಂಡಿಲ್ಲ.’ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಂತಿದ್ದರು; ವಸ್ತ್ರ, ಧನ, ಅನ್ನಗಳನ್ನು ಬಯಸಿದವರಿಗೆ ತುಂಬಿದ ಕೈಗಳಿಂದ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನವಾದ ರಾಜಸಿಂಹನ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞವು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ನಡೆಯಿತು, ಕುಂದಲಿಲ್ಲ — ಅದರ ಶೋಭೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು. ಚಿರಜೀವಿ ಮುನಿಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಯಜ್ಞದ ಅಪೂರ್ವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನೇಕ ಯುಗಗಳನ್ನು ಕಂಡವರೂ ಇಂತಹದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಗಿಂತಲೂ ರಾಮನ ಯಜ್ಞ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪೂರ್ಣಹಸ್ತಾಃ’ (ತುಂಬಿದ ಕೈಯವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನಿಗಳ ಕೈಗಳು ಎಂದೂ ಬರಿದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಕಡಿಮೆ, ವರ್ಣನೆಯಾದರೋ ಹೇರಳ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ಯವಾನ್ ಸುವರ್ಣೇನ ಸುವರ್ಣಂ ಲಭತೇ’ (ಚಿನ್ನದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯಾಚಕನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪೂರೈಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಯಾರು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನ ಚ ಹೀಯತೇ’ (ಕುಂದಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದಾನದ ಉತ್ಸಾಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಯಜ್ಞದ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಮಹಿಮೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ