ಸರ್ಗ
ಅಶ್ವಮೇಧದ ಸಿದ್ಧತೆ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರಿಗೂ ರಾಜರಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಆಮಂತ್ರಣ, ನೈಮಿಷದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವಾಟ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಭರತನು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟುದು, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ
ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನು ಸಹೋದರರೊಡನಿದ್ದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪರನ್ನೂ, ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆಯೇ ಈ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಇಲನು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ರಾಮನೂ ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಲೋಕದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ರಾಘವನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ತಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ, ದೇವಸಮಾನನಾದ, ಅತಿ ದುರ್ಜಯನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಂಡು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಕೈಮುಗಿದು ರಾಘವನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವರೂ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಶಿವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಮುಖರ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದನು. ರಾಜನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ವಿನಯ. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ನಾಲ್ವರು ಋಷಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಪುರೋಹಿತರು, ಹಿಂದೆ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನೇ ಮೊದಲು ನೆನೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಮಾಧಿನಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸು — “ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ಮಹಾವಾನರರೊಡನೆ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬಾ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.” ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಹಾಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬರಲಿ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರೂ ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬೇಗನೆ ಬರಲಿ. ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿರುವ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ, ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರನ್ನೂ ಅವರ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಕರೆಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಿತ್ರರಾದ ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಸಹಾಯಕರು — ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು — ಮೊದಲು ನೆನೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಅನಂತರ ರಾಜರು, ಅನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು. ಈ ಕ್ರಮ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕರಾದವರು ಉತ್ಸವದಲ್ಲೂ ಮೊದಲಿಗರು. ‘ಮಹೋತ್ಸವಮ್ ಅನುಭೋಕ್ತುಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಕೇವಲ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಹರ್ಷದ ಸಂದರ್ಭ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸದಾರಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಆಮಂತ್ರಣವಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರ’, ‘ಧರ್ಮಪರಾಯಣಾಃ’, ‘ಮಹರ್ಷಯಃ’ ಮೊದಲಾದ ಪಾಠಭೇದಗಳಿವೆ. ‘ಕಾಮಗೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರು ದೂರದಿಂದಲೂ ಬೇಗನೆ ಬರಬಲ್ಲರು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವವನು.
ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ತಾಳ ನುಡಿಸುವವರನ್ನೂ, ಸೂತ್ರಧಾರರನ್ನೂ, ನಟರನ್ನೂ, ನರ್ತಕರನ್ನೂ ಕರೆಸಿರಿ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಗೋಮತೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞವಾಟವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ಆ ಸ್ಥಳ ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ಅನುಪಮವಾದುದು. ಸುತ್ತಲೂ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯಲಿ. ರಘುನಂದನನೇ, ನೂರಾರು ಧರ್ಮಜ್ಞರು ನೈಮಿಷದಲ್ಲಿ ಕ್ರತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಅನುಪಮ ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಲಿ. ಬಂದ ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ, ಪುಷ್ಟರಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿ ಸನ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವರು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಬೇಗನೆ ಜನರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸು.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್ನ ವಿಸ್ತಾರವೇ. ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯತಮ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ವನದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ — ಇದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಕುಶ-ಲವರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ‘ತುಷ್ಟಃ ಪುಷ್ಟಃ ಮಾನಿತಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಆತಿಥ್ಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಭೋಜನದಿಂದ ತುಷ್ಟಿ, ದಾನದಿಂದ ಪುಷ್ಟಿ, ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾನ. ‘ಶಾಂತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಸಮಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶಾಂತಿವಿಧಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಶಾಂತಿವಿಧಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿರಿ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಟ-ನರ್ತಕರ ಆಮಂತ್ರಣದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಉತ್ಸವರೂಪವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಲೋಕರಂಜನೆ ಎರಡೂ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ನೂರಾರು ಧರ್ಮಜ್ಞರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮಹಾಬಲನೇ, ದಪ್ಪವಾದ ಅಕ್ಕಿಯ ನೂರು ಸಾವಿರ ಹೇರುಗಳೂ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಹೇರು ಎಳ್ಳು-ಹೆಸರುಗಳೂ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ; ಕಡಲೆ, ಹುರುಳಿ, ಉದ್ದು, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತುಪ್ಪ-ಎಣ್ಣೆ ಮೊದಲಾದ ಜಿಡ್ಡಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ, ಅರೆಯದ ಚಂದನಾದಿ ಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು; ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಶಿಗಳೂ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಸುವರ್ಣವೂ — ಭರತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ನಟ-ನರ್ತಕರೂ, ಅಡುಗೆಯವರೂ, ನಿತ್ಯ ಯೌವನಶಾಲಿನಿಯರಾದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ; ಭರತನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯಗಳು ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ; ನೈಗಮರನ್ನೂ, ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರನ್ನೂ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ, ಕರ್ಮಶಾಲೆಯ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನೂ, ಬಡಗಿಗಳನ್ನೂ, ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನೂ, ನೈಗಮರನ್ನೂ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ, ಕುಮಾರರ ಅಂತಃಪುರಗಳನ್ನೂ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನೂ, ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಭರತನು ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ಪಟ್ಟಿ — ಧಾನ್ಯಗಳು, ಧನಗಳು, ಜನರು — ಯಜ್ಞದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂಚನೀಂ ಮಮ ಪತ್ನೀಮ್’ (ನನ್ನ ಚಿನ್ನದ ಪತ್ನಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸೀತೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳು, ಆದರೂ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಮಯ ಸೀತಾಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನೇ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಬೇರೆ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (21, 25) — ಅವನೇ ಎಲ್ಲದರ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಲೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಅಡುಗೆಯವರು, ಸೈನ್ಯಗಳ ಪ್ರಯಾಣ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಸಮಾಧಿನಾ’ ಎಂಬುದರ ಬದಲು ‘ಮಹಾಮತಿಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ವಪುಷ್ಮತಾಮ್’ ಎಂಬ ಅಕ್ಕಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ದಪ್ಪತನವನ್ನೂ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳು ಯಜ್ಞದ ದಾನಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಜನ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಇದು ದಾನಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ. ತಾಯಂದಿರೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಸಮಗ್ರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ರಾಜರಿಗೂ ಅವರ ಅನುಚರರಿಗೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಬಿಡಾರಗಳನ್ನು — ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ಬಟ್ಟೆಯ ಮಂಟಪಗಳನ್ನು — ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಮಹಾತ್ಮರ ಅನುಚರರಿಗಾಗಿ ಅನ್ನ-ಪಾನೀಯಗಳೂ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಂಡವು. ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಭರತನು ಹೊರಟನು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ ಆಗ ಬಂದರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸಿದರು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ವಾನರರು … ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಡುಗೆ ಬಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಿಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರು — ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಶಾಂತಿಯ ಸಂಕೇತ. ವಿಶೇಷ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.083.005–008ರ ವಲ್ಗೇಟ್ ರೂಪ; ಇವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ (92.5–8) ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ ಪಾಠದೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪುನರಾವೃತ್ತ ಭಾಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರು ತಾವೇ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವರ ಭಕ್ತಿ ರಾಜ್ಯಲಾಭಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತರ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ಆರಂಭ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ‘ಭರತಃ ಸ ತದಾ ಯಾತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಅನಂತರ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೈಮಿಷಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ. ಹೀಗೆ ಆತಿಥ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥