ಸರ್ಗ
ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಇಲನಿಗೆ ಪುರುಷತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿ
ಸಹೋದರರ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಬುಧನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿದುದು, ಕರ್ದಮನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಮರುತ್ತನಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧ, ರುದ್ರನ ಪ್ರಸಾದ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಪುರದ ನಿರ್ಮಾಣ
ರಾಮನು ಇಲನ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೋಮಪುತ್ರನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದ ಆ ಇಲೆ ಅನಂತರ ಏನು ಮಾಡಿದಳು? ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತಿನ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಆಲಿಸಿ ರಾಮನು ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರನಾದ ಇಲನ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಶೂರನಾದ ಇಲನು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ ಪರಮಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಬುಧನು ಪರಮೋದಾರನಾದ ಸಂವರ್ತಮುನಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಭೃಗುವಿನ ಮಗನಾದ ಚ್ಯವನನನ್ನೂ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಮುನಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರಮೋದನನನ್ನೂ, ಮೋದಕರನನ್ನೂ, ದುರ್ವಾಸಮುನಿಯನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು. ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಯೂ ಆದ ಬುಧನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜನು ಕರ್ದಮನ ಮಗನಾದ ಇಲ; ಇವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿಯಿರಿ; ಇಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿರಿ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬುಧನು ‘ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಾನೇ ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾರನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಂಘವನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹೋದರರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವರು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಮನೂ ಅವರ ಮಾಧುರ್ಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂವರ್ತನನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಶಿಷ್ಯನೇ ಮುಂದೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವನು. ಚ್ಯವನನು ಭೃಗುವಿನ ಮಗನೆಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಭಾರ್ಗವನೆಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ದುರ್ವಾಸನಾದರೋ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಬರುವನು. ‘ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನೀತ’ (ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿಯಿರಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬುಧನು ಇಲನ ಗೂಢ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಉಪಾಯ ಸಿದ್ಧಿಸದು. ಇಲ್ಲಿ ಬುಧನ ವಿನಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ಗ್ರಹದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಋಷಿಗಳ ಮತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸುಹೃದಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಋಷಿಗಳು ಬುಧನ ಮಿತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅವರು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕರ್ದಮನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನೊಡನೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಕ್ರತು, ವಷಟ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಓಂಕಾರರೂ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕರಾದ, ಬಾಹ್ಲೀಕಪತಿ ಇಲನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಕರ್ದಮನು ಮಗನಿಗಾಗಿ ಪರಮಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ, ರಾಜನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಶಿವನನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ಔಷಧವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಯಜ್ಞವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಆ ದುರಾಸದವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡೋಣ.’ ಕರ್ದಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ತಂದೆಗೆ ಮಗನ ದುಃಖ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ತಿಯೂ ವಿವೇಕವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇಲೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಉಮೆಯ ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಮಾಪತಿಯಾದ ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವೇ ಅದರ ನಿವಾರಣೆ ಎಂಬುದು ಕರ್ದಮನ ಯುಕ್ತಿ. ‘ಭೈಷಜ್ಯಮ್’ (ಔಷಧ) ಎಂಬ ಪದ ಶಾಪವನ್ನು ರೋಗದಂತೆಯೂ ಶಿವನನ್ನು ವೈದ್ಯನಂತೆಯೂ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ವಷಟ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿವಂತ ಋಷಿಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕಲ್ಪನೆ; ಇದರಿಂದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೃಥಗ್ವಾಕ್ಯಾನ್ಯಥಾಬ್ರುವನ್’ (ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು, ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಕರ್ದಮನ ಮತವನ್ನೇ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಶಿವನೇ ವೈದ್ಯ, ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಯಜಿಸೋಣ. ‘ದುರಾಸದಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಯಜ್ಞದ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನೂ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ರಾಜರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ, ಒಬ್ಬ ಮುನಿಗೆ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ.
ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ರುದ್ರನ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದರು. ಸಂವರ್ತನ ಶಿಷ್ಯನೂ ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವವನೂ ಆದ ಮರುತ್ತನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಬುಧನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರುದ್ರನು ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಪ್ರೀತನಾದ ಉಮಾಪತಿ ಇಲನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹಯಮೇಧದಿಂದಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಬಾಹ್ಲೀಕಪತಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವಾದ ಶುಭವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ದೇವೇಶನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಇಲೆ ಪುರುಷನಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು ದೇವೇಶನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರು. ಆಗ ಪ್ರೀತನಾದ ಅತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾದೇವನು ಇಲೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಹಯಮೇಧ ಮುಗಿದು ಹರನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಹಿಂದೆ ‘ಪುರುಷತ್ವವನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದ ಶಾಪ ಈಗ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಬಲದಿಂದ ಬದಲಾಯಿತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇಲನ ಹಿತವನ್ನೇ — ಇದು ಅವರ ಪರೋಪಕಾರಬುದ್ಧಿ. ಶಿವನೂ ‘ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದು ತಾನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಶುತೋಷತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲೊಂದು ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಯಜ್ಞದ ಯಜಮಾನ ಮರುತ್ತ, ಇಲನಲ್ಲ; ಆದರೂ ಫಲ ಇಲನಿಗೇ. ಇದರಿಂದ ಪರರಿಗಾಗಿಯೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು, ಅದರ ಪುಣ್ಯ ಉದ್ದೇಶಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗೇ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರುದ್ರನು ಆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕೂಡಲೇ ಅಂತರ್ಹಿತನಾದನು, ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ತಡಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಇಲನ ಭವಿಷ್ಯದ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರು.
ಇಲರಾಜನಾದರೋ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಧ್ಯದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮವಾದ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವೆಂಬ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವ ರಾಜರ್ಷಿ ಶಶಬಿಂದು ಬಾಹ್ಲೀಕವನ್ನು ಆಳಿದನು; ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಇಲರಾಜನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಆ ಇಲನು ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಅನುಪಮವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಇಲನ ಮಗನಾದ ಪುರೂರವರಾಜನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪ್ರಭಾವ ಇಂತಹುದು; ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದವನು ಪೌರುಷವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಮತ್ತು ಬೇರೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದನ್ನೂ ಪಡೆದನು.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಪುರವನ್ನು ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಝೂಸಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಪುರೂರವನ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ರಾಮನ ಉಪಸಂಹಾರವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತಾನೇ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸಹೋದರರಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆ-ಮಗನ ನಡುವಿನ ರಾಜ್ಯವಿಭಾಗ — ಶಶಬಿಂದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಹ್ಲೀಕದಲ್ಲಿ, ಇಲನು ಮಧ್ಯದೇಶದಲ್ಲಿ — ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ದುರ್ಲಭಮ್’ (ಮತ್ತು ಬೇರೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದನ್ನೂ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಗೂಢವಾದುದು — ಪುರುಷತ್ವದೊಡನೆ ಇಲನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಮಗನನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಕೇವಲ ಶಾಪನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲ, ಸರ್ವಾಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲನ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು; ಅನಂತರ ರಾಮನ ತನ್ನದೇ ಅಶ್ವಮೇಧದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯೇ ಆಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥