॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 89ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಬುಧ-ಇಲೆಯರ ಸಮಾಗಮ ಮತ್ತು ಪುರೂರವನ ಜನನ

ಕಿಂಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿಯ ನಂತರ ಕಥೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ, ಬುಧನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಇಲೆಯ ಸಮ್ಮತಿ, ಇಲನ ಎಚ್ಚರ, ಬುಧನ ಸಾಂತ್ವನ, ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷಭಾವ, ಪುರೂರವನ ಜನನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಿಂಪುರುಷಿಯರ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು. ಆ ಕಿಂಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಜನೇಶ್ವರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರನಾದ ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಕಿನ್ನರಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಹೋದುದನ್ನು ಕಂಡು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬುಧನು ರೂಪಸಂಪನ್ನಳಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ನಗುವವನಂತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅತಿ ಸುಂದರ ಮುಖವುಳ್ಳವಳೇ, ನಾನು ಸೋಮನ ಅತಿಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ; ವರಾರೋಹೆಯೇ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಸ್ನಿಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹಸನ್ ಇವ’ (ನಗುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಬುಧನ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಘುತೆಯನ್ನೂ ಕಾಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಂದೆ ಸೋಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕುಲದ ಗೌರವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿನ್ನರಿಯರು ಓಡಿಹೋದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು; ಆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ ಬುಧನು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲೆ ಹಿಂದೆ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವಳ ಈಗಿನ ರೂಪವೇ ಅವನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಥೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಅಂಶ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕಥಕ, ಕೇಳುಗರು ಸಹೋದರರು; ಅವರ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಮುಂದಿನ ಕಥನಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ. ಬುಧನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ (ಭಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕಾಮವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಮೃದುವಾಗಿದೆ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಲ್ಲ.

ಸ್ವಜನರಿಲ್ಲದ ಶೂನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬುಧನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಲೆ ಅತಿ ಸುಂದರನಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬುಧನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ನಿನ್ನ ವಶವರ್ತಿನಿ; ಸೋಮಪುತ್ರನೇ, ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು, ನಿನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಡು.’ ಅವಳ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಂದ್ರನ ಮಗನಾದ ಕಾಮಿ ಬುಧನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸಿದನು. ಸುಂದರ ಮುಖದ ಆ ಇಲೆಯೊಡನೆ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಮಿ ಬುಧನಿಗೆ ಮಾಧವಮಾಸವಾದ ವೈಶಾಖ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಚರೀ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವವಳು), ‘ವಶವರ್ತಿನೀ’ (ಅಧೀನಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಪದಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಬುಧನ ವಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನಳು’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಣವತ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕಾಮಿಗಳ ಕಾಲವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಖದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳೂ ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಾಧವ ವಸಂತದ ಮಾಸ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಿಹಾರದ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಶೂನ್ಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರ ಅಭಾವ ಇಲೆಯ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತರಾದ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಇಲನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವಳು ಬುಧನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಆಳವೇ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ.

ಅನಂತರ ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರ ಇಲನು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷನಾಗಿ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚೆತ್ತನು. ಅಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೋಮಪುತ್ರ ಬುಧನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು; ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಾನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಜನರು ಎಲ್ಲಿ ಹೋದರು?’ ಸ್ತ್ರೀಭಾವದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದರ ಸ್ಮೃತಿ ಅವನಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಮೃತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುಧನು ಉತ್ತಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಶುಭವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನಿತ್ತನು — ‘ಮಹತ್ತಾದ ಕಲ್ಲುಮಳೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ಹತರಾದರು; ನೀನಾದರೋ ಗಾಳಿ-ಮಳೆಗಳ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೆ. ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ವೀರನೇ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ, ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ, ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು.’ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಮಹಾಮತಿ ರಾಜನು ಸೇವಕರ ನಾಶದಿಂದ ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಬುಧನ ಉತ್ತರ ಸತ್ಯವಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾದುದು — ಇಲನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಭಾವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದ ತಪಸ್ವಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬುಧನು ತನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ. ಇಲನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಚಿಂತೆ ಮೊದಲು ಸ್ವಜನರ ಬಗ್ಗೆಯೇ — ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಚರರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸತ್ಪುರುಷತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಇಲನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೇವಕರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ನಾನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಹೇಗೆ ಇರಲಿ? ಹೋಗಲು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಬೇಕು. ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಧರ್ಮಪರನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಶಶಬಿಂದುವೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದವನು; ಅವನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಸುಖದಿಂದಿರುವ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿರಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹೀಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಸ್ವಜನರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕರುಣೆ. ರಾಜೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಬುಧನು ಸಮಾಧಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕರ್ದಮಪುತ್ರನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಲಿ. ಒಂದು ವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು.’ ‘ಕಾರ್ದಮೇಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅವನು ಕರ್ದಮನ ಮಗನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಆಗಮನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಬುಧನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಬೀಜ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬುಧನು ಗೂಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕವಿ ‘ಅದ್ಭುತ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕೇಳುಗನಾದ ಇಲನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಮೀರಿದುದಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ಮಗನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಅರಿವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ ಬುಧನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಲನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿ ಸದಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬುಧನನ್ನು ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪುರುಷಭಾವದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು — ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಪುರುಷತ್ವದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಜೀವನ. ಅನಂತರ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರಿಯಾದ ಇಲೆ ಸೋಮಪುತ್ರ ಬುಧನಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಪುರೂರವನೆಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಬುಧನ ಬಣ್ಣವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಗನನ್ನು ತಂದೆಯ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದಳು. ಬುಧನಾದರೋ ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಲನನ್ನು ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪುರೂರವನು — ಐಲನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆದಿಪುರುಷ — ಜನಿಸಿದನು; ಅವನ ಜನನವೇ ಈ ಕಥಾಭಾಗದ ಫಲ. ಪುರುಷಭಾವದಲ್ಲಿ ಇಲನು ಬುಧನಿಗೆ ಮಿತ್ರನಂತೆ ಸಹವಾಸಿ, ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬುಧನು ಅವನನ್ನು ಕಥೆಗಳಿಂದಲೇ ರಂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮವರ್ಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು ಹೋಲುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಣದ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಮನರಂಜನೆ’ ಎಂದು ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಇಲನು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುದು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಶಾಪದ ವಿಚಿತ್ರ ಫಲವೂ ಮಂಗಳಕರವಾಯಿತು — ಅದರಿಂದಲೇ ಐಲವಂಶದ ಆರಂಭ, ಅದರಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜರು ಹುಟ್ಟಿದರು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ