॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 88ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಇಲೆ-ಬುಧರ ಭೇಟಿ ಮತ್ತು ಕಿಂಪುರುಷಿಯರ ಸೃಷ್ಟಿ

ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಇಲೆಯ ವನವಿಹಾರ, ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಬುಧನ ದರ್ಶನ, ಬುಧನ ಕಾಮ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪರಿಚಯ, ಆವರ್ತನೀವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅರಿತುದು, ಅನುಚರಿಯರು ಕಿಂಪುರುಷಿಯರಾಗಿ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದುದು

ರಾಮನು ಹೇಳಿದ, ಇಲನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭರತನೂ ಪರಮವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು — ‘ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಆ ರಾಜನು ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದನು? ಪುರುಷನಾದಾಗ ಅವನು ಯಾವ ರೀತಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆ ರಾಜನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಡೆದಂತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅದೇ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳು ಲೋಕಸುಂದರಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿ, ಹಿಂದೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಲೋಕಸುಂದರಿ ಮರ-ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಕಾನನವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದಳು. ಎಲ್ಲ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಿಟ್ಟು ಇಲೆ ಆಗ ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದಳು.’ ಸಹೋದರರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜೀವನ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲೆ ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್’ — ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ — ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ವಾಹನಾನಿ ಸಂತ್ಯಜ್ಯ’ — ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು; ಇದು ರಾಜವೈಭವದ ತ್ಯಾಗ; ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಅವಳು ಉಮೆಯ ವರದಂತೆ ರಾಜಭಾವವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಅನುಚರರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತೌ ರಾಮಂ ಪ್ರಾಂಜಲೀ ಭೂತ್ವಾ’; ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವರ್ತಯತ್ಯಸೌ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ರೂಪವಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಅವರು ಬಹಳ ದುರ್ಗತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿರಬೇಕು’ ಎಂದು ಸಹೋದರರ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗರು ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ವಕ್ತಾರ ರಾಮ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಕ್ತಾರನಾಗಿದ್ದನು; ಹೀಗೆ ಸಹೋದರರ ಸಂವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಕಥಾವಿನಿಮಯದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲೆಯ ವನವಿಹಾರ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾದುದು — ಅವಳು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಉಮೆಯ ವರದ ಫಲ. ‘ಲೋಕಸುಂದರೀ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ಅತಿಶಯ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಸರೋವರವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಇಲೆ ಆಗ, ತನ್ನ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೋಮಪುತ್ರನಾದ ಬುಧನನ್ನು ಕಂಡಳು — ನೀರಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮೀಪಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವ, ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಬುಧನನ್ನು. ರಘುನಂದನನೇ, ವಿಸ್ಮಿತಳಾದ ಅವಳು ಸ್ತ್ರೀಯರಾಗಿದ್ದ ಆ ಹಿಂದಿನ ಪುರುಷರೊಡನೆ ಆ ಇಡೀ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಕದಡಿದಳು.’ ಬುಧನು ಸೋಮನ ಮಗ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ. ಅವನ ಸರೋವರ ಶಿವನ ನಿಯಮದ ಸೀಮೆಯ ಹೊರಗಿತ್ತು — ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: ‘ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಆದೇಶದಿಂದ ಯಾವ ಸೀಮೆಯವರೆಗಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವೋ, ಆ ಸೀಮೆಯ ಹೊರಗೆ ಈ ಸರೋವರವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬುಧನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗಾಗಿ ಬುಧನು ಪುರುಷನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು. ಸಖಿಯರೊಡನೆ ಇಲೆಯ ಜಲಕ್ರೀಡೆ ಬುಧನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಘಟನಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ಕರಂ ಕಾಮಗಮಂ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ಕರಂ ಕಾಮಕರಂ’. ಬುಧನ ವರ್ಣನೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯದು — ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುರಾಸದ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಕರ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತರುಣ. ಇಂತಹ ಪುರುಷನೇ ಇಲೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲೆಯ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ದಿವ್ಯ ತಪಸ್ವಿ. ನೀರಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಬಾಹ್ಯ, ಬುಧನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಆಂತರಿಕ — ಎರಡರ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬುಧನಾದರೋ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾದನು; ಆಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ಚಲಿಸಿದನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕಳಾದ ಶುಭೆಯಾದ ಇಲೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಹೀಗೆ ಹರಿಯಿತು — “ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕಳಾದ ಇವಳು ಯಾರು? ದೇವಿಯರಲ್ಲಿ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ, ಅಸುರಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಇವಳು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗುವಳು.” ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ನೀರಿನಿಂದ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆದನು, ಅವರೂ ಅವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದರು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — “ಈ ಲೋಕಸುಂದರಿ ಯಾರವಳು? ಏಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ? ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಡಮಾಡದೆ ಹೇಳಿರಿ.” ಅವನ ಆ ಶುಭವಾದ, ಮಧುರವಾದ, ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು — “ಈ ಸುಂದರಿ ಸದಾ ನಮ್ಮ ಒಡತಿ; ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಇವಳು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಕಾನನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ.”’ ಬುಧನ ಕಾಮವೂ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ‘ಇವಳು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇಲೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಖಿಯರನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಉತ್ತರ ಸತ್ಯವಾದರೂ ಅಪೂರ್ಣ — ಅವರು ಇಲನ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೂ ಅದರ ಸ್ಮೃತಿಯಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಸುರೀಷ್ವಪ್ಸರಃಸು ಚ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬುಧನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ವಿಯೂ ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬುಧನ ನಡವಳಿಕೆ ಮರ್ಯಾದಿತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ‘ಆಶ್ರಮಂ ಸಮುಪಾಗಮ್ಯ’ (ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಅಪತಿಃ’ (ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬುಧನಿಗೆ ಶುಭಸೂಚಕ.

‘ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪುಣ್ಯವಾದ ಆವರ್ತನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಆವರ್ತಿಸಿದನು. ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ರಾಜನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿದು ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — “ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಕಿಂಪುರುಷಿಯರಾಗಿ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಿರಿ; ಈ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ನಿಮ್ಮ ಆವಾಸವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿತ್ಯವೂ ಬೇರು, ಎಲೆ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವಿರಿ; ಸ್ತ್ರೀಯರಾದ ನೀವು ಕಿಂಪುರುಷರೆಂಬ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ.” ಸೋಮಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಿಂಪುರುಷಿಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆಗ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು.’ ಬುಧನು ಆವರ್ತನೀ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ — ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ — ಇಲನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಇಲನ ಅನುಚರಿಯರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಇಲೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಳು. ಕಿಂಪುರುಷ ಜಾತಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಈ ಕಥೆಗೆ ‘ಕಿಂಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಇಲೆಯು ಬುಧನೊಡನೆ ಕೂಡುವುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ರ ಕಿಂ ಪುರುಷಾ ಭದ್ರಾ ಅವಸಞ್ಶೈಲರೋಧಸಿ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂಪುರುಷೀರ್ಭೂತ್ವಾ … ವತ್ಸ್ಯಥ’ — ಬೇರೆ ವಾಕ್ಯ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಧ್ವಸ್ತಾ ಬಹುಲಾಸ್ತದಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಬಹ್ವ್ಯಸ್ತಾ ಬಹುಧಾ ತದಾ’. ಬುಧನ ಆದೇಶ ಕಠೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರಿಗೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ — ಆವಾಸ, ಆಹಾರ, ಗಂಡಂದಿರು. ಹೀಗೆ ಇಲೆಯ ಹಿಂದಿನ ಅನುಚರರೂ ಹೊಸ ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಆವರ್ತನೀವಿದ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆ ವಿದ್ಯೆ ಗತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಬುಧನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜ್ಞಾನವೇ ಅವನ ನಿರ್ಣಯದ ಆಧಾರ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ