॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 87ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಇಲನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಉಮೆಯ ವರ

ರಾಮನು ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದುದು — ಕರ್ದಮನ ಮಗ, ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶದ ಒಡೆಯ ಇಲ, ಬೇಟೆ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸ್ತ್ರೀರೂಪ, ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾದುದು, ಇಲನ ಶೋಕ, ಶಿವನ ನಿಷೇಧ, ಉಮೆಯ ಅರ್ಧವರ — ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪುರುಷ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಘವನು ನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆ ವೃತ್ರವಧೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಫಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹಿಂದೆ ಕರ್ದಮಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಾದ, ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶದ ಒಡೆಯನಾದ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಇಲನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜನು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ಪರಮೋದಾರರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹಾಧನಿಕರಾದ ದೈತ್ಯರೂ, ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸ-ಗಂಧರ್ವರೂ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಯಕ್ಷರೂ ಭಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂತಹವನಾದರೂ ಆ ರಾಜನು ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ವೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೋದಾರನು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಬಾಹ್ಲೀಕೇಶನಾಗಿದ್ದನು.’ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನ ಕಥೆ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸಿದೆ. ಇಲನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಹೌದು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಗುಣಗಳ ಸಮನ್ವಯ. ಈ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಇಲನ ಉದ್ಧಾರಕವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಪೋಷಣೆಯೇ. ‘ಬಾಹ್ಲೀಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಲನ ರಾಜ್ಯ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ದಮಪ್ರಜಾಪತಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದ ಋಷಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲನು ದಿವ್ಯವಂಶಜ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜ; ಇಲನಾದರೋ ಸೋಮವಂಶದ ಮೂಲಪುರುಷ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಮುಂದೆ ಇಲೆಗೆ ಬುಧನಿಂದ ಪುರೂರವನು ಹುಟ್ಟುವನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಕಥೆಯ ನಂತರ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಸೂಚಕ. ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕೋಪವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯ ವೃತ್ರನೂ ಇಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು — ಎರಡು ಕಥೆಗಳ ನಾಯಕರು ಸಮಾನರು, ಆದರೆ ಅವರ ಭಾಗ್ಯ ಭಿನ್ನ.

‘ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಮನೋರಮವಾದ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಸುಂದರವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡಿದನು. ಆ ರಾಜನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು; ಕೊಂದರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಅನಂತರ ಅವನು ಮಹಾಸೇನನು (ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು) ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನಾದ ದೇವೇಶ ಹರನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಶೈಲರಾಜಸುತೆಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಉಮೇಶನು ದೇವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಝರಿಯ ಬಳಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಇದ್ದನು. ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಪುರುಷರೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದವೋ, ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಮರಗಳಿದ್ದವೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದವು; ಏನೇನಿತ್ತೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀನಾಮವುಳ್ಳುದಾಯಿತು. ಈ ನಡುವೆ ಕರ್ದಮನ ಮಗನಾದ ಆ ಇಲರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಘುನಂದನನೇ, ಹಾವು-ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾದುದನ್ನೂ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ತಾನೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾದುದನ್ನೂ ಕಂಡು, ತಾನು ಹಾಗಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಮಹಾದುಃಖವಾಯಿತು.’ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಲನ ಅತೃಪ್ತಿ ಅವನ ದೋಷದ ಸೂಚನೆ — ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಭ. ಅವನು ತಿಳಿಯದೆ ಶಿವನ ಲೀಲಾಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪುರುಷತ್ವವೇ ನಿಷಿದ್ಧ. ‘ಪುರುಷನಾಮಾನಃ ವೃಕ್ಷಾಃ’ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ, ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಮರಗಳೂ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗಗಳಾದವು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸ್ಥಳಾಂತರದ ವಿಭಜನೆ ನಡೆದಿದೆ — ‘ನಿಘ್ನನ್ ಮೃಗಸಹಸ್ರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಹದಿನೈದನೆಯದರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಹಾಸೇನನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ವಿಹಾರಭೂಮಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ತಾನೂ ದೇವಿಯ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ಥಳದ ನಿಯಮ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ. ಇಲರಾಜನೂ ಅದರ ನಿಯಮದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ದೈವೀಶಕ್ತಿ ರಾಜಬಲಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ. ಅವನ ಅನುಚರರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಗಣದೊಡನೆಯೇ ಪರಿವರ್ತಿತನಾದನು. ‘ಸವ್ಯಾಲಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲನ ದುಃಖ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅನುಚರರ ವಿಪತ್ತು.

‘ಉಮಾಪತಿಯ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನು ಭಯಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಆ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನೀಲಕಂಠನಾದ ಜಟಾಧಾರಿ ದೇವನಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ಆಗ ವರದಾತನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನು ದೇವಿಯೊಡನೆ ನಗುತ್ತಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಿಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು — “ರಾಜರ್ಷಿಯೇ, ಕರ್ದಮಪುತ್ರನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಏಳು, ಏಳು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಪುರುಷತ್ವವನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.” ಮಹಾತ್ಮನು ಹೀಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಆ ರಾಜನು ಶೋಕಾರ್ತನಾದನು; ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಆ ಸುರೋತ್ತಮನಿಂದ ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ.’ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ನಿಯಮ ಅಭಂಗ — ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲನೂ ದೃಢ — ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನ. ಶಿವನ ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ (ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಭಾವ ಕ್ರೀಡೆಯ ಸೂಚಕ — ಈ ಘಟನೆಯೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಲೀಲೆ. ಇಲನ ಭಯ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಮಹಾದೇವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಹೌದು. ‘ಶಿತಿಕಂಠಂ ಕಪರ್ದಿನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಿವನ ರೂಪ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ನೀಲಕಂಠ, ಜಟಾಧರ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಭೂತೋಽಸೌ ನ ಜಗ್ರಾಹ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪದಕ್ರಮಭೇದ — ‘ನ ಸ ಜಗ್ರಾಹ ಸ್ತ್ರೀಭೂತೋ’. ಇಲನಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲ ಶಿವನೆಂದು ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಶಿವನ ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಉತ್ತಿಷ್ಠ’ (ಏಳು, ಏಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ, ಅದು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ನಿಯಮ ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನಂತರ ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಆ ರಾಜನು ಪೂರ್ಣ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಶೈಲರಾಜಸುತೆಯಾದ ಉಮಾದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — “ವರಗಳ ಒಡತಿಯೇ, ವರದಾಯಿನಿಯೇ, ನೀನು ಲೋಕಗಳ ತೇಜಸ್ವಿನಿ; ಅಮೋಘದರ್ಶನೆಯಾದ ದೇವಿಯೇ, ಸೌಮ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು.” ಹರನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಹೃದಯದ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತು, ರುದ್ರನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ದೇವಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — “ದೇವನು ಅರ್ಧದ ವರದಾತ, ವರದ ಇನ್ನರ್ಧವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟನ್ನು ಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ಅರ್ಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.” ದೇವಿಯ ಆ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದ ಅನುಪಮ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾಗಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — “ದೇವಿ, ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆನು.” ಅವನ ಇಷ್ಟವನ್ನು ಅರಿತು ಅತಿ ಸುಂದರ ಮುಖದ ದೇವಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು. ರಾಜನೇ, ಪುರುಷನಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಭಾವವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುವಾಗ ಪೌರುಷವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ.” ಹೀಗೆ ಕರ್ದಮನ ಮಗನಾದ ಆ ರಾಜನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದು, ಅನಂತರ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸುಂದರಿಯಾದ ಇಲೆಯೆಂಬ ಸ್ತ್ರೀಯಾದನು.’ ಉಮೆಯ ವರ ಚತುರವಾದುದು — ಶಿವನ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಕ್ತನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದವೂ ವರದ ಅಂಗ — ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಜ ಸೌಮ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭಜೇ ಸೌಮ್ಯೇ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ’. ಇಲ್ಲಿ ಉಮೆಯ ಕರುಣೆ ಶಿವನ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕ — ದಂಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ನಿಯಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ದಯೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಶಿವ-ಶಕ್ತಿಯರ ಸಹಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲನ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಧವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವವಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನಾಗಿರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅರ್ಧಸ್ಯ ದೇವೋ ವರದಃ’ ಎಂಬ ಉಮೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆದರವಿದೆ — ಅವಳು ಶಿವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಲೆಯೆಂಬ ಸುಂದರಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬುಧನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವಳು; ಅಲ್ಲಿಂದ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆರಂಭ. ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ — ಕಾಲಚಕ್ರದಂತೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ