ಸರ್ಗ
ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ
ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತೆ, ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧಾನುಷ್ಠಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳು, ಇಂದ್ರನ ಶುದ್ಧಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಸಂಹಾರ
ಆಗ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೃತ್ರವಧೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕಥೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನಾದ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ವೃತ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ವೃತ್ರಹಂತಕ ಶಕ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಲೋಕದ ಅಂಚನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಚೇತನಹೀನನಾಗಿ, ಸುರುಳಿಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾವಿನಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಇಲ್ಲವಾದ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಯಿತು; ಭೂಮಿ ಧ್ವಂಸವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಆರ್ದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು, ಕಾಡುಗಳು ಒಣಗಿದವು. ಎಲ್ಲ ಮಡುಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಹರಿವಿಲ್ಲದುವಾದವು; ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಲೋಕ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.’ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಯ ದೇವತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ — ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಭೂಮಿ ಒಣಗಿದೆ, ನದಿಗಳು ಹರಿವಿಲ್ಲದುವು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವ್ಯಾಕುಲ. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬನ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಇಡೀ ಲೋಕ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದಂಡನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ಕಂಡ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇದು. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ‘ವೇಷ್ಟಮಾನಃ ಉರಗಃ’ — ಪೀಡಿತ ಹಾವು ತನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನು ಅಚೇತನನಾಗಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತದಾ ವೃತ್ರವಧಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಥಾ’; ‘ಪ್ರಚಕ್ರಮೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಉಪಾಕ್ರಮತ್’. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸ್ರೋತಸಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ತು ಹ್ರದಾಶ್ಚ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸ್ರೋತಸಶ್ಚಾಂಬುವಾಹಾ ಹ್ರದಾಶ್ಚ’. ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಇಂದ್ರನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲೇ ಅವನ ಉಪಯೋಗ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸಂಕಟವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲೇ ಉಪಾಯದ ನೆನಪು.
‘ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ, ಋಷಿಗಳೊಡನೆ, ಭಯದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ಇಂದ್ರನಿದ್ದ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಆ ದೇವೇಶನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನರೇಶ್ವರನೇ, ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಶ್ವಮೇಧ ನಡೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು “ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಿರಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿತು.’ ದೇವತೆಗಳು ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ ಹೋಗಿ ವಿಷ್ಣುವು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಯಜಮಾನ, ದೇವತೆಗಳು ಋತ್ವಿಜರು — ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಒಬ್ಬನ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮೂರ್ತಿಮತಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಡಲು ಸಿದ್ಧ, ಆದರೆ ತನಗೊಂದು ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಪಾಪ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸ್ಥಾನಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದೃಷ್ಟಿ. ‘ಭಯಮೋಹಿತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಂದ್ರನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಈಗಲೂ ತಾನೇ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ — ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು — ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಸೋಪಾಧ್ಯಾಯಾಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಪಾಪದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞವೇ ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಸಾಧನ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ನಂತರ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧವೂ ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುವುದು ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ ಆದ ದೇವತೆಗಳು ಆಗ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — “ದುರಾಸದೆಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿಕೋ.” ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿಕೊಂಡಳು; ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆ ವಾಸವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು; ದುಸ್ಸಹವಾದ ವಾಸವುಳ್ಳ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — “ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ನಾನು ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಶದಿಂದ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸದಾ ವಾಸಿಸುವೆನು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಸತ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಮೂರನೆಯ ಅಂಶದಿಂದ ದರ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯೌವನಶಾಲಿನಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಅವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಯಾರು ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪದಿಂದ ನಿರ್ದೋಷಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.” ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಅವಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — “ದುಸ್ಸಹಳೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಲಿ; ನೀನು ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೋ.” ಅನಂತರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದರು; ವಾಸವನು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಆದನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಶಾಂತವಾಯಿತು; ಆಗ ಶಕ್ರನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು.’ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲುಷಿತವಾದ ನದಿ, ಭೂಮಿ (ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ’; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೃಕ್ಷೇಷು’), ರಜಸ್ವಲೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ನಿರಪರಾಧಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹಂತಕರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಪಪೂರ್ಣಾಸು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಶುದ್ಧಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ದರ್ಪಘ್ನೀ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನದಿಗಳ ಮಳೆಗಾಲದ ಕಲುಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಇಂದ್ರನ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖ. ಪಾಪದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಅದರ ಭಾರ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ಅವಳ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೂ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಂಗ. ಕೊನೆಯ ಅಂಶವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪದಿಂದ ನಿರ್ದೋಷಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನೂ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ದಂಡಿಸಬಾರದು.
‘ರಘುನಂದನನೇ, ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪ್ರಭಾವ ಇಂತಹುದು; ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಯಜಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತಮವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಂದ್ರಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮ-ತೇಜಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಜನು ಸಂತುಷ್ಟಚಿತ್ತನಾಗಿ ಪರಿತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಸಂಹಾರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಕಥೆಯ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಪಾವನನಾದಂತೆ ರಾಮನೂ ಯಜಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ರಾಮನನ್ನು ‘ಇಂದ್ರಸಮಾನವಿಕ್ರಮೌಜಾಃ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಥೆಯ ನಾಯಕನಾದ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಅವನ ಸಾಮ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ಗವನ್ನು ರಾಮನ ಸಂತೋಷದೊಡನೆ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಭಾವ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ‘ಹೃಷ್ಟಚೇತಾಃ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಭರತನ ಮಾತಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ ಕಂಡಿತ್ತು — ಅವನು ಸಹೋದರರ ಸುಭಾಷಿತದಿಂದ ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥