ಸರ್ಗ
ವೃತ್ರವಧೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ
ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಾಯ — ತನ್ನನ್ನು ಮೂರಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿಕೊಂಡುದು, ದೇವತೆಗಳು ವೃತ್ರನ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದುದು, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಪಲಾಯನ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಶ್ವಮೇಧೋಪದೇಶ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ರಾಮನು ‘ಸುವ್ರತನೇ, ವೃತ್ರವಧೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಹೇಳು’ ಎಂದನು. ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸುವ್ರತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಷ್ಣುವು ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಹಿಂದೆಯೇ ನಾನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವೃತ್ರನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಆ ಮಹಾಸುರನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಮಗೆ ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಮೂರಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಅದರಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಅಂಶ ವಾಸವನನ್ನು ಸೇರಲಿ, ಎರಡನೆಯದು ವಜ್ರವನ್ನೇ, ಮೂರನೆಯದು ಭೂತಲವನ್ನು ಸೇರಲಿ; ಆಗ ಅವನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು.” ದೇವೇಶನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು — “ದೈತ್ಯನಾಶಕನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಇದು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ವೃತ್ರಾಸುರನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವ ನಾವು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ಪರಮೋದಾರನೇ, ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ವಾಸವನನ್ನು ಸೇರು.”’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಒಂದು ಕಡೆ ಮೈತ್ರಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದೇವತೆಗಳ ಹಿತ. ಅವನು ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ, ವಜ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಧೆಯ ಕರ್ತ ಇಂದ್ರ, ವಿಷ್ಣುವಲ್ಲ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೋ ವಧಿಷ್ಯತಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ವೃತ್ರಂ ಹನಿಷ್ಯಥ’; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯಾತು ತದಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ರಸ್ತತೋ’. ರಾಮನು ‘ಅಶೇಷೇಣ’ (ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ) ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ಣಯ ಅದನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ‘ಕೈಕೇಯ್ಯಾನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂದು — ಕವಿ ಸಹೋದರರನ್ನು ತಾಯಂದಿರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಭಾಗ ವೇದಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರವಧೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಸಹಾಯಕ ಎಂದು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ. ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಸಮಾಧಾನ.
‘ಅನಂತರ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹಾಸುರನಾದ ವೃತ್ರನಿದ್ದ ಆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಪಿಸುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಆ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಗೊಂಡರು — “ಇವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವುದು? ಸೋಲಾಗದಿರುವುದು ಹೇಗೆ?” ಅವರು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪುರಂದರನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ವಜ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೃತ್ರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಘೋರವಾದ, ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತಿದ್ದ ವೃತ್ರನ ತಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಜಗತ್ತು ಭಯಗೊಂಡಿತು.’ ವೃತ್ರನ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸು ಅತಿ ಮಹತ್ತು — ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಭಯಗೊಂಡರು. ಇಂದ್ರನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ, ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ. ಇದೇ ವಧೆಯ ದೋಷ: ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ತಪಸ್ವಿಯ ವಧೆ. ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಜಗತ್ತೂ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ವಧೆ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಅಮಂಗಳ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪತತಾ ವೃತ್ರಶಿರಸಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತಪ್ತಂ ವೃತ್ರಶಿರಸಿ’. ದೇವತೆಗಳ ಭಯ ‘ಕಥಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಾಜಯಃ’ (ಸೋಲಾಗದಿರುವುದು ಹೇಗೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವರು ಸೋಲನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರ ಶೀಘ್ರವಾದುದು, ಅವಿಚಾರಿತವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ. ‘ಪಿಬಂತಮಿವ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನ್’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವೃತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
‘ದೇವಾಧಿಪನಾದ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವೃತ್ರನ ವಧೆ ಮಾಡಬಾರದುದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಬೇಗನೆ ಲೋಕದ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋದನು. ಬೇಗನೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು; ಅದು ಅವನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು, ಆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ದುಃಖ ಆವರಿಸಿತು.’ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಅನೌಚಿತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ — ‘ಅಸಂಭಾವ್ಯಮ್’, ಅಂದರೆ ಮಾಡಬಾರದಿದ್ದುದು. ಅವನು ಲೋಕದ ಅಂಚಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪಾಪ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತದೆ, ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ವೃತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ತಪಸ್ವಿಯ ವಧೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಪಾಪದ ಮೂರ್ತೀಕರಣ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು — ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಮಾತನಾಡುವಳು. ‘ಲೋಕಸ್ಯಾಂತಂ ಜಗಾಮ’ (ಲೋಕದ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಯ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ದೇವರಾಜನೂ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
‘ಶತ್ರು ಹತನಾದರೂ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ತ್ರಿಭುವನೇಶನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸಿದರು — “ಪರಮೇಶಾನನೇ, ನೀನೇ ಗತಿ, ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಜಗತ್ತಿನ ತಂದೆ; ಸರ್ವಭೂತಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನೀನು ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ವೃತ್ರನು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ವಾಸವನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ; ಸುರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸು.” ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದನು — “ಶಕ್ರನು ನನ್ನನ್ನೇ ಯಜಿಸಲಿ; ವಜ್ರಧಾರಿಯನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವೆನು. ಪುಣ್ಯವಾದ ಹಯಮೇಧದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಯಜಿಸಿ ಪಾಕಶಾಸನನು ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಇಂದ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.” ಹೀಗೆ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ದೇವೇಶನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ವೃತ್ರನು ‘ನಿನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು’, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತೇಜಸ್ಸೇ ವಜ್ರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಶ್ವಮೇಧ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಮೂಲ ಇದೇ — ಇಂದ್ರನು ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದಂತೆ ರಾಮನೂ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮೇಶಾನ… ಪಿತಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾ ದೇವ… ಪ್ರಭುಃ’. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತೋಪಮಾ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಚಾಮೃತೋಪಮಾಮ್’. ‘ನನ್ನನ್ನೇ ಯಜಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧದ ದೇವತೆ ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತಾನೇ ವಿಷ್ಣು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧವೂ ಅವನದೇ ಆರಾಧನೆ ಎಂಬ ಗೂಢ ಸಂಕೇತ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವ, ಪಿತೃತ್ವ, ರಕ್ಷಕತ್ವ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ‘ಅಕುತೋಭಯ’ನಾಗಿ — ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥