ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಶ್ವಮೇಧಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮತ್ತು ವೃತ್ರಕಥೆಯ ಆರಂಭ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಶ್ವಮೇಧಪ್ರಸ್ತಾಪ, ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದುದರ ಸ್ಮರಣೆ, ವೃತ್ರನ ಮಹಿಮೆ, ಧರ್ಮರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು, ಇಂದ್ರನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು
ರಾಮನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನೂ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವ, ಅಜೇಯವಾದ ಮಹಾಯಜ್ಞವಾದ ಅಶ್ವಮೇಧ ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಲಿ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಸವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಶಕ್ರನು ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಪಾವನನಾದನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಲೋಕಪೀಡಾಕರ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಪಾವನವಾದ, ರಾಜರ ವಿನಾಶಕವಲ್ಲದ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡರ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇವರಾಜನೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪದಿಂದ ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತನಾದನು. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ರಾಮಾಯಣದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲೇ ಕುಶ-ಲವರ ರಾಮಾಯಣಗಾನವೂ ಸೀತೆಯ ಪುನರ್ದರ್ಶನವೂ ನಡೆಯುವುವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ರೋಚತಾಂ ರಘುನಂದನ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರೋಚತಾಂ ಕ್ರತುಪುಂಗವಃ’. ‘ಪಾವನಃ ಸರ್ವಪಾಪ್ಮನಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಜಯವಲ್ಲ, ಶುದ್ಧಿ.
‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಮ್ಮತನಾದ ವೃತ್ರನೆಂಬ ಮಹಾನ್ ದೈತ್ಯನಿದ್ದನಂತೆ. ಅವನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದನು, ಅದರ ಮೂರರಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದನು; ಅನುರಾಗದಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನೂ ಆದ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಅವನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಕರೆಯುವ ಕಾಮಧೇನುವಾಗಿತ್ತು; ಹೂಗಳೂ ಬೇರುಗಳೂ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ರಸಭರಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಭೂಮಿ ಉಳದೆಯೇ ಬೆಳೆ ನೀಡುವ ಸುಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು; ಅವನು ಅಂತಹ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನು ದುಷ್ಟ ಅಸುರನಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಶೇಷ. ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ‘ಅಕೃಷ್ಟಪಚ್ಯಾ’ — ಉಳದೆಯೇ ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಇದು ಸತ್ಯಯುಗದ ಲಕ್ಷಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ‘ಅನುರಾಗೇಣ ಸ್ನೇಹಾತ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಲೋಕಪ್ರೇಮ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವನ ಶರೀರದ ವಿಸ್ತಾರ ಅತಿ ಮಹತ್ತು — ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರ, ಮುನ್ನೂರು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲದ ಪರಿಮಾಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಫೀತಾಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಂ’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೃತ್ರನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನ ವಧೆಯ ಪಾಪ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ವಧೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನ.
‘ಅವನಿಗೆ “ಅನುಪಮವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವೆನು” ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು — ತಪಸ್ಸೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಇತರ ಸುಖ ಸಮ್ಮೋಹವಷ್ಟೆ. ಅವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಮಧುರೇಶ್ವರನನ್ನು ಪೌರರ ಮೇಲೆ ನೇಮಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತಪಿಸುತ್ತಾ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ವೃತ್ರನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರಲು ವಾಸವನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಂತೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವನು ಬಲವಂತ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಅವನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ಇವನು ಇನ್ನೂ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೆ ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಅವು ಇವನ ವಶವರ್ತಿಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮಹಾಬಲನೇ, ಆ ಪರಮೋದಾರನನ್ನು ನೀನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ನೀನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ವೃತ್ರನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಉಳಿಯಲಾರನು. ವಿಷ್ಣುವೇ, ಅವನು ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದನೋ ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಂತಹ ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕೃಪೆಮಾಡು; ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಶಾಂತವೂ ರೋಗರಹಿತವೂ ಆಗುವುದು. ವಿಷ್ಣುವೇ, ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ವೃತ್ರನ ಮಹಾವಧೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡು. ನೀನೇ ಈ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಹಾಯಮಾಡಿರುವೆ; ಇದು ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ, ನೀನೇ ಗತಿಯಿಲ್ಲದವರ ಗತಿ.”’ ಇಂದ್ರನ ಭಯ ವೃತ್ರನ ಪಾಪದಿಂದಲ್ಲ, ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ — ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಬಹುದು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾನೇ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಧುರೇಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ತಿಲಕಕಾರರು ‘ಮಧುರನೆಂಬ ರಾಜ’, ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣಕಾರರು ‘ಮಧುರವೂ ಸೌಮ್ಯವೂ ಆದ ಸ್ವಭಾವದ ರಾಜ’, ರಾಮಾಯಣಶಿರೋಮಣಿಕಾರರು ‘ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ಒಡೆಯ’ ಅಥವಾ ‘ಮಧುರಾನಗರಿಯ ಸ್ವಾಮಿ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಪೋ ಹಿ ಪರಮಂ ಶ್ರೇಯಃ ಸಮ್ಮೋಹಮಿತರತ್ಸುಖಮ್’ ಎಂಬುದು ವೃತ್ರನ ವಿವೇಕ — ಅವನು ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಮೋಹವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಉಪಾಲಂಭವೂ ಇದೆ — ನೀನು ಅವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲಲಾರನು. ‘ಅಗತೀನಾಂ ಗತಿಃ’ (ಗತಿಯಿಲ್ಲದವರ ಗತಿ) ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ತುತಿ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಪೋ ಹಿ ಪರಮಂ ಸುಖಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಮ್ಮೋಹಮಿತರತ್ಸುಖಮ್’. ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ವೃತ್ರನನ್ನು ದುಷ್ಟತನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಭಯದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಪಾಪದ ಮೂಲ; ಅದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಆಗುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥