॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 83ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತನ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜಸೂಯಸಂಕಲ್ಪದ ನಿವೃತ್ತಿ

ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಆಗಮನ, ರಾಮನ ರಾಜಸೂಯಯಜ್ಞಸಂಕಲ್ಪ, ಮಿತ್ರ-ಸೋಮರ ಉದಾಹರಣೆ, ಭರತನ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ನಿಷೇಧ — ರಾಜವಂಶಗಳ ವಿನಾಶ, ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪನಿವೃತ್ತಿ

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನೂ ಕರೆದುತಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಬಂದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅನುಪಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ; ರಾಘವರೇ, ಈಗ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮಸೇತುವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮಸೇತು ಅಕ್ಷಯವೂ ಅವ್ಯಯವೂ ಆದುದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ; ಧರ್ಮಪ್ರವಚನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪರಾದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವಿದೆ. ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಮಿತ್ರನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ ಸುಯಜ್ಞವಾದ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ವರುಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಸೋಮನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಇಂದು ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಚಿಂತಿಸಿರಿ; ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಿತಾದುದನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಹೇಳಿರಿ.’ ರಾಮನು ಶಂಬೂಕವಧೆಯಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನ ಪುನರ್ಜೀವನದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಧರ್ಮಸೇತುವನ್ನು — ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಯೀ ಆಧಾರವನ್ನು — ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಸೂಯ ಸಾಮ್ರಾಟರ ಯಜ್ಞ; ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಕಪ್ಪವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಆಡಳಿತದ ಲಕ್ಷಣ. ಮಿತ್ರ-ಸೋಮರ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ರಾಜಸೂಯದ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕ್ಷಯಃ ಅವ್ಯಯಃ ಧರ್ಮಸೇತುಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕದ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹೋದರರನ್ನು ‘ಆತ್ಮಭೂತರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅವರ ಬಗೆಗಿನ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಿತ್ರನೆಂದರೆ ಆದಿತ್ಯ, ಸೋಮನೆಂದರೆ ಚಂದ್ರ — ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಸೂಯದಿಂದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ರಾಮನು ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ’ (ಇಂದು ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ) ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶೀಘ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾಧುವೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಪರಮಧರ್ಮ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೂ ಯಶಸ್ಸೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ನಾವು ಲೋಕನಾಥನನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಘವ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ನೀನೇ ಗತಿ. ನೃಪನೇ, ಅಂತಹ ನೀನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ವಿನಾಶ ಕಾಣುವ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವೆ? ರಾಜನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪೌರುಷವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ವರ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ನಾಶ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು.’ ಭರತನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ರಾಜಸೂಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ತಲೆಬಾಗದವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯಜ್ಞ ರಾಜವಂಶಗಳ ವಿನಾಶಕ. ಆದರೆ ರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮೊದಲೇ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಭರತನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನಂತರವೇ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿನಯದ ಮಾರ್ಗ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ ತ್ವಂ’. ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಲೋಕನಾಥ ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜರು ಅವನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗತಿಯಂತೆ, ಸಹೋದರರು ನಾಥನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ರಾಜನಿಗೆ ರಾಜಸೂಯ ಅನಾವಶ್ಯಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮ್ರಾಟ. ಭರತನ ಅಹಿಂಸಾಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾಜರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನು ಹಿಂದೆಯೂ ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಾತಿನ ಹಿಂದೆ ದೀರ್ಘ ಅನುಭವವಿದೆ.

ಭರತನ ಅಮೃತಮಯವೆನ್ನುವಂತಹ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಭರತನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅನಘನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಪರಿತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ದುರ್ಬಲವಲ್ಲದ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ, ಭೂಮಿಯ ಪರಿಪಾಲನೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿನ್ನ ಸುಭಾಷಿತದಿಂದ, ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಬೇಕಿದ್ದ ಕ್ರತುಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಾಜಸೂಯದಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತೇನೆ. ವಿವೇಕಿಗಳು ಲೋಕಪೀಡಾಕರವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನೇ, ಬಾಲಕರ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಸರಿಯಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ಹಿರಿಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಮ್ಮನ ಮಾತನ್ನೂ ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲಕರ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಸರ್ವಕಾಲಿಕ. ಭರತನನ್ನು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಪೂರ್ವಜ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ) ಎಂದೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವರ್ಧನ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಲೋಕಪೀಡಾಕರವಲ್ಲದ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು, ಅದರ ಮೊದಲ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪಾಲನಂ ಧರ್ಮೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ಯಜ್ಞೇನ ಸಂಮಿತಃ’ ಎಂಬ ಸಾಲು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೂ ಖೇದಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ತಮ್ಮನ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭರತನ ಮಾತಿನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನನ್ನು ‘ಬಾಲ’ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವುದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ