ಸರ್ಗ
ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು
ರಾಮನ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿವಾಸ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮತ್ತು ರಾಮಸ್ತುತಿ, ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಗಮನ, ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಸಿದುದು
ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗಾಗಿ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಪುಣ್ಯ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ರಾಮನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕುಂಭಯೋನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅವನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುಗುಣವುಳ್ಳ ಗಡ್ಡೆ-ಬೇರುಗಳನ್ನೂ, ಓಷಧಿಗಳನ್ನೂ, ಶಾಲಿಧಾನ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡು, ಪ್ರೀತನೂ ಪರಿತುಷ್ಟನೂ ಆಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಶ್ರಮದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ವನ್ಯಭೋಜನ, ಮುನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆತಿಥ್ಯ ವನ್ಯವಾದುದೇ — ಗಡ್ಡೆ-ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳು, ನೀವಾರ-ಶಾಲಿ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಧಾನ್ಯಗಳು; ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೊಟ್ಟುದರಿಂದ ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ಅಮೃತಸಮಾನ. ಈ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಮನು ಇಂತಹ ಆಹಾರವನ್ನೇ ಉಂಡಿದ್ದನು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕಂದಮೂಲಂ ತಥೌಷಧಮ್… ಶಾಲ್ಯಾದೀನಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಫಲಮೂಲಂ ತಥೌಷಧೀಃ… ಶಾಕಾನಿ ಚ’. ‘ಅಪ್ಸರೋಗಣಸೇವಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸರೋವರದ ದಿವ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತಿ, ಮುನಿಯ ಪ್ರೀತಿ, ರಾಮನ ಸಂತೋಷ — ಈ ಮೂರೂ ಈ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರೀತಃ ಪರಿತುಷ್ಟಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅರಿಂದಮನಾದ ರಘೂತ್ತಮನು ಹೊರಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ರಾಮನು ಕುಂಭಸಂಭವನಾದ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಬೇಕು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಧನ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅನುಗೃಹೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾನೇ ಪಾವನನಾಗಿದ್ದರೂ ಮುನಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪವಿತ್ರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಧನ್ಯೋಽಸ್ಮ್ಯನುಗೃಹೀತೋಽಸ್ಮಿ’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕೃತಜ್ಞತೆ. ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುವುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಅಂಗ — ಅತಿಥಿ ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗೃಹಪತಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಆಪೃಚ್ಛೇ ಸ್ವಾಂ ಪುರೀಂ ಗಂತುಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಆಪೃಚ್ಛೇ ತ್ವಾಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’. ‘ರಘೂತ್ತಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ವಂಶಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ದಿನಚರಿಯೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿ. ಮತ್ತೆ ಬರುವೆನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುನಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಸ್ನೇಹದ ದ್ಯೋತಕ.
ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ತೋರುವ ಮಾತನ್ನಾಡಲು, ಧರ್ಮವೇ ಕಣ್ಣಾಗಿರುವ ಆ ತಪೋಧನನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಶುಭಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಅತ್ಯದ್ಭುತ; ರಘುನಂದನನೇ, ನೀನೇ ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವವನು. ರಾಮ, ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲವಾದರೂ ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪಾವನರಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿ, ದೇವೇಶ್ವರರಿಂದಲೂ ಪೂಜ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಘೋರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಯಮದಂಡದಿಂದ ಹತರಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವವನು; ರಾಘವ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವವರು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವರು. ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ಅಪಾಯರಹಿತವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗು; ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು, ನೀನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಗತಿ.’ ರಾಮನು ‘ಪಾವನಗೊಳ್ಳಲು ಬರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಮುನಿಯಾದರೋ ‘ನೀನೇ ಪಾವನ’ ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ದರ್ಶನವೂ ಅವನ ಕಥೆಯ ಕಥನವೂ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ ಎಂಬುದು ಭಕ್ತಿಭಾವ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಫಲ; ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಫಲಶ್ರುತಿಗೂ ಮೂಲ. ‘ಯೇ ತ್ವಾಂ ಘೋರಚಕ್ಷುರ್ಭಿಃ ಪಶ್ಯಂತಿ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಘೋರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವವರು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾವಣಾದಿಗಳ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ನಿರ್ಭಯ ಮಾರ್ಗ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಶಾಸನ, ಜಗತ್ತಿನ ಗತಿಯಾಗಿರುವುದು. ‘ಧರ್ಮನೇತ್ರಃ’ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ತುತಿಭಾಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ‘ತ್ವಂ ಹಿ ನಾರಾಯಣಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ರಾಮನ ಪಾವನತ್ವವನ್ನು ಮುನಿಯು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಫಲನಿರ್ದೇಶನದಿಂದಲೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ದರ್ಶನದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ದ್ವೇಷದಿಂದ ನರಕ.
ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಜನು ಸತ್ಯಶೀಲನಾದ ಆ ಋಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೂ ಆ ಎಲ್ಲ ತಪೋಧನರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದನು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಮುನಿಗಣಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತು, ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ರಾಮನು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಧ್ಯಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ರಾಮನ ಆಕಾಶಗಮನದ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸುವರ್ಣವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮ. ‘ಪ್ರಗ್ರಹಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತಸ್ತತಃ ಪೂಜ್ಯಮಾನಃ’ (ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಮಾನಾದವರೋಹತ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಧ್ಯಕಕ್ಷಾಮವಾತರತ್’ — ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದ ಮಧ್ಯದ ಕಕ್ಷೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗಿನ ಯಾತ್ರೆ ಅರ್ಧದಿನದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು — ಪುಷ್ಪಕದ ವೇಗ ಅದ್ಭುತ. ಮುನಿಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಮನು ರಾಜಸೂಯಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನು ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸುಂದರವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ‘ಹೋಗು, ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಪ್ರಭುವು ಒಳಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ತಡಮಾಡದೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆತನ್ನಿ.’ ಪುಷ್ಪಕವು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತಾನು ಇಚ್ಛಿಸಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮಗಾಮಿನಮ್’. ರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕಕ್ಕೂ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ ತೇಽಸ್ತು’ ಎಂದು ಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಎಲ್ಲರ ಬಗೆಗಿನ ಅವನ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ಕಕ್ಷಾಂತರಸ್ಥಿತಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ…’, ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಭರತಂ ಚೈವ…’, ‘ಮಮಾಗಮನಮಾಖ್ಯಾಯ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸುವುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜಸೂಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವನು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹೋದರರ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಸಹೋದರರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥