ಸರ್ಗ
ಶುಕ್ರಶಾಪದಿಂದ ದಂಡರಾಜ್ಯದ ನಾಶ
ಶುಕ್ರನ ಆಗಮನ, ಅರಜೆಯ ದರ್ಶನ, ಕ್ರೋಧ, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯನಾಶವಾಗಲೆಂಬ ಶಾಪ, ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳ ನಿರ್ಗಮನ, ಅರಜೆಯು ಸರೋವರದ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಜನಸ್ಥಾನಗಳ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ
ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ದೇವರ್ಷಿ ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದವನಾಗಿ ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಸುಕಿದ್ದ ದೀನಳಾದ ಅರಜೆಯನ್ನು, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತವಾಗಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳಂತೆ ಅವನು ಕಂಡನು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಡುವವನಂತೆ ಅವನು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನರಿಯದ ದಂಡನಿಗೆ ಕ್ರುದ್ಧವಾದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಹೊರಟ ಈ ದುರಾತ್ಮನಿಗೆ, ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗೆ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ನಾಶ ಬಂದೊದಗಿದೆ.’ ಅರಜೆಯ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗುವಂತೆ ಅವಳೂ ಕಾಂತಿಹೀನಳು. ಅವಳ ಹೆಸರು ‘ಅರಜಾ’ (ರಜಸ್ಸು — ಧೂಳು, ಕಲೆ — ಇಲ್ಲದವಳು), ಆದರೆ ಈಗ ಅವಳು ‘ರಜಸಾ ಸಮಭಿಪ್ಲುತಾ’ (ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಸುಕಿದವಳು) — ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥದ ವಿಪರ್ಯಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ರನ ಕ್ರೋಧ ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಮಾನವೀಯ ವಿವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ದಂಡನ ಕಾರ್ಯ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತೆ — ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವನು ಸುಡುತ್ತಾನೆಯೇ. ಶುಕ್ರನು ಹಿಂದೆ ದಂಡನ ಪುರೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಾಪ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ನ್ಯಾಯವೂ ಹೌದು. ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುಕನ್ಯೆಯ ಮಾನಭಂಗ ಮಾಡುವುದು ಇಮ್ಮಡಿ ಅಪರಾಧ.
‘ಅವನು ಇಂತಹ ಘೋರವಾದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದುದರಿಂದ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ರಾಜನು ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ವಧೆಗೊಳಗಾಗುವನು. ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ನೂರು ಯೋಜನ ನಾಡನ್ನು ಪಾಕಶಾಸನನು (ಇಂದ್ರನು) ಮಹತ್ತಾದ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಸುಡುವನು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮಹತ್ತಾದ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾಶವಾದವು. ದಂಡನ ನಾಡು ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳೊಡನೆ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಳಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣದಂತಾಗುವುದು.’ ಶಾಪದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಶಾಲ — ಕೇವಲ ರಾಜನಲ್ಲ, ಅವನ ಪುತ್ರರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳು, ಇಡೀ ದೇಶ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ. ರಾಜನ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಧರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ; ಹಿಂದೆ ಶಂಬೂಕಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಇದು ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಲಯಂ ಸರ್ವತೋಽಗಮನ್’ ಎಂಬ ಭೂತಕಾಲ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ — ಶಾಪದ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯಿಂದ ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನೂ ಭೂತದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾಶಂ ಯಾಸ್ಯಂತಿ ಸರ್ವಶಃ’. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಘೋರದರ್ಶನಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಘೋರಸಂಹಿತಮ್’. ಧೂಳಿನ ಮಳೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ದಂಡ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲ, ಜಲವಲ್ಲ, ಧೂಳು; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಶಾಪದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರನು ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕರ್ತನನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಾದ ಅವನು ಆಶ್ರಮನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರಿಗೆ ‘ಜನಪದದ ಗಡಿಯಾಚೆ ನೆಲೆಸಿರಿ’ ಎಂದನು. ಉಶನಸನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ ಆ ಜನರು ಆ ನಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಟು ಹೊರಗೆ ನೆಲೆಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮುನಿಜನರಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಅರಜೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ವಾಸಿಸು. ಅರಜೆ, ಒಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಿಸು; ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಎದುರುನೋಡು. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಿನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ವಧ್ಯರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಾರ್ಗವಿಯಾದ ಆ ಅರಜೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ತಂದೆಯಾದ ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಳು. ಶುಕ್ರನು ಮಗಳನ್ನು ‘ದುರ್ಮೇಧೇ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳೂ ದಂಡನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋದಳು ಎಂಬ ಖೇದ. ಆದರೂ ಅವನು ಅವಳನ್ನೂ ಅವಳ ಸಮೀಪವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲೂ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಗಳ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ‘ತಥೇತಿ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಅವಳ ದುಃಖದ ಆಳ ‘ಭೃಶದುಃಖಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ. ಶುಕ್ರನು ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೊರಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪ ದಂಡನ ನಾಡಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ನಿರ್ದೋಷಿಗಳಿಗಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ವಿವೇಕವಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಾರ್ಗವನು ಬೇರೆಡೆ ವಾಸವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಆ ನರೇಂದ್ರನ ರಾಜ್ಯವು ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲಿ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು. ರಾಜನೇ, ವಿಂಧ್ಯ-ಶೈವಲಗಳ ನಡುವಿದ್ದ ಅವನ ಆ ದಂಡನಾಡು, ಅಧರ್ಮ ನಡೆದುದರಿಂದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಿಂದ ಶಪಿತವಾಯಿತು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಂದಿನಿಂದ ಅದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು ನೆಲೆಸಿದುದರಿಂದ ಅದು ಜನಸ್ಥಾನವಾಯಿತು. ರಾಘವ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ — ‘ಆ ವನ ನಿರ್ಜನವಾದುದು ಹೇಗೆ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ — ಉತ್ತರ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಡನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ದೇಶದ ಹೆಸರು — ರಾಜನ ಅಪರಾಧದ ಸ್ಮಾರಕ. ರಾಮನು ತಾನೇ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು, ಖರ-ದೂಷಣಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಧ್ಯಶೈವಲಯೋರ್ನೃಪ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಧ್ಯಶೈವಲಸಾನುಷು’; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವೈಧರ್ಮ್ಯೇ ಸಹಿತೇ ಕೃತೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ ವೈಧರ್ಮಕೇ ಕೃತೇ’. ಹೀಗೆ ಶ್ವೇತನ ತಪೋವನ ಏಕೆ ಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಶಾಪದ ನಂತರ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು.
‘ವೀರನೇ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಸಮಯ ಮೀರುತ್ತಿದೆ. ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಲಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿದ್ದಾರೆ; ರಾಮ, ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಹೋಗು, ಆಚಮನ ಮಾಡು.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ — ಧರ್ಮಕೃತ್ಯ ಕಥೆಗಿಂತಲೂ ಮುಂದು. ಋಷಿಗಳು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಆಶ್ರಮದ ಸಾಯಂಕಾಲದ ಚಿತ್ರ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ಕೃತೋದಕಾ ನರವ್ಯಾಘ್ರ’, ‘ಸ ತೈರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಭ್ಯಸ್ತಂ’, ‘ರವಿರಸ್ತಂಗತೋ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ರಾಮನ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿಭಿರಭ್ಯಸ್ತಃ’ ಎಂಬ ಬೇರೆ ಪಾಠವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯದೊಡನೆ ದಿನದ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥