॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 80ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಂಡನಿಂದ ಅರಜೆಯ ಮಾನಭಂಗ

ದಂಡನ ದೀರ್ಘ ರಾಜ್ಯಭಾರ, ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಗವಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದುದು, ಅರಜೆಯ ದರ್ಶನ, ಅವಳ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ನಿಷೇಧವಚನ, ದಂಡನ ಬಲಾತ್ಕಾರ, ಅರಜೆಯ ಕಾಯುವಿಕೆ

ಇದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕುಂಭಸಂಭವನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಇದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅನಂತರ ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾದ ಆ ದಂಡನು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಂಟಕರಹಿತವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಅನಂತರ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜನು ಮನೋರಮವಾದ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಂಡನನ್ನು ‘ದಾಂತಾತ್ಮಾ’ (ಸಂಯತಚಿತ್ತ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ರಾಜ್ಯ ಕಂಟಕರಹಿತ, ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನ ಸಂಯಮ ಮುರಿಯುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ವಿರೋಧ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಚೈತ್ರಮಾಸ ವಸಂತಕಾಲ, ಆಗ ಕಾಮನ ಪ್ರಭಾವ ಪ್ರಬಲ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯ; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾರ್ಗವನೆಂದರೆ ಶುಕ್ರ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ದಂಡನ ಪುರೋಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇದೂ ಮುಂದಿನ ಅಪರಾಧದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಯಾಮೇವ ಕಥಾಯಾಮ್’ (ಇದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಈ ವಿಷಯ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ, ಹೊಸ ಕಥೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಲ್ಲಿ ಆ ದಂಡನು ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾದ, ಅನುಪಮಳಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಅವನು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಅತಿಯಾಗಿ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಕನ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — “ಸುಂದರಿ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಯವಳು? ಶುಭೆ, ಯಾರ ಮಗಳು? ಶುಭಾನನೆ, ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.” ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಮೋಹದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಆ ಕಾಮಿಗೆ ಭಾರ್ಗವಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು.’ ‘ಸುದುರ್ಮೇಧಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಃ’, ‘ಮೂಢಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಮಂದ. ಕನ್ಯೆ ‘ಸುಸಂವಿಗ್ನಾ’ — ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಳು. ದಂಡನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಪೀಡಿತೋಽಹಮನಂಗೇನ’ (ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅರಜೆಯಾದರೋ ‘ಸಾನುನಯ’ವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾನನೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಧ್ಯಮೇ’; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಿದಮ್’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೃಪಮ್’. ದಂಡನಿಗೆ ಅವಳ ಪರಿಚಯವೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕಾಮದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಅವನ ಅವಿವೇಕದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ.

ಅರಜೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜೇಂದ್ರ, ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ದೇವಸ್ವರೂಪನಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು, ಆಶ್ರಮವಾಸಿನಿಯಾದ ಅರಜೆ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ. ರಾಜನೇ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಡ; ನಾನು ತಂದೆಯ ಅಧೀನಳಾದ ಕನ್ಯೆ. ರಾಜೇಂದ್ರ, ನನ್ನ ತಂದೆ ನಿನ್ನ ಗುರು, ನೀನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಶಿಷ್ಯ. ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ನಿನಗೆ ಮಹಾವಿಪತ್ತನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಬಹುದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನಗೆ ಘೋರವಾದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಕೋಪದಿಂದ ನನ್ನ ಈ ತಂದೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಲ್ಲನು. ದೋಷರಹಿತಾಂಗನೇ, ಬೇಡಿದರೆ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವನು.’ ಅರಜೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತರ್ಕಗಳು — ಅವಳು ತಂದೆಯ ಅಧೀನಳಾದ ಕನ್ಯೆ, ತಂದೆ ಗುರು, ಶಾಪದ ಭಯ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದ ಉಪಾಯ. ಅವಳು ಕೇವಲ ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಚಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡುವುದು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರಜೆಯ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಗುರುಃ ಪಿತಾ ಮೇ ತ್ವಂ ಚ ಶಿಷ್ಯಃ’ (ನನ್ನ ತಂದೆ ಗುರು, ನೀನು ಶಿಷ್ಯ) ಎಂಬ ಮಾತು ದಂಡನ ಅಪರಾಧದ ಗುರುತರತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಗುರುಕನ್ಯೆಯ ಮಾನಭಂಗ ಮಹಾಪಾತಕ. ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಆದರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

‘ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅರಜೆಗೆ ಕಾಮವಶನಾದ, ಮದೋನ್ಮತ್ತನಾದ ದಂಡನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಸುಂದರಿ, ಕೃಪೆಮಾಡು, ಕಾಲಹರಣ ಮಾಡಬಾರದು; ವರಾನನೆ, ನಿನಗಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಸೀಳುತ್ತಿವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ನನಗೆ ವಧೆಯಾಗಲಿ, ಅತಿ ದಾರುಣ ಪಾಪವೇ ಆಗಲಿ; ಭೀರು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಅತ್ಯಂತ ವಿಹ್ವಲನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ಆ ಮಹಾಘೋರವಾದ, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿ ದಂಡನು ಬೇಗನೆ ಅನುಪಮವಾದ ಮಧುಮಂತ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಅರಜೆಯಾದರೋ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಅಳುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು, ದೇವಸದೃಶನಾದ ತಂದೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಳು.’ ದಂಡನ ಅಂಜಲಿ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ಕಾಮದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ವಧೋ ವಾಪಿ ಪಾಪಂ ವಾಪಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪರಾಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಂಡ ಬೀಳುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಮನುವಿನ ಉಪದೇಶದ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು. ಅಪರಾಧವೆಸಗಿ ಅವನು ಪಲಾಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅರಜೆಯಾದರೋ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಂದೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಘೋರ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮವಶಂ ಗತಃ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಶರಾರ್ದಿತಃ’; ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಪ್ಯ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹ್ಯ’.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ