॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 100ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಗಾರ್ಗ್ಯನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಭರತನ ಗಂಧರ್ವದೇಶಯಾತ್ರೆ

ಯುಧಾಜಿತನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಗಾರ್ಗ್ಯ, ಪ್ರೀತಿಯ ಕಾಣಿಕೆ, ರಾಮನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ, ಸೋದರಮಾವನ ಸಂದೇಶ — ಸಿಂಧೂತೀರದ ಗಂಧರ್ವದೇಶ, ಭರತನ ಮತ್ತು ತಕ್ಷ-ಪುಷ್ಕಲರ ನೇಮಕ, ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಕೇಕಯಕ್ಕೆ ಆಗಮನ

ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಕೇಕಯರಾಜನಾದ ಯುಧಾಜಿತನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ತನ್ನ ಗುರುವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು — ಅಂಗಿರಸನ ಪುತ್ರನೂ ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು; ಜೊತೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಅನುಪಮವಾದ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ, ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನೂ, ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಆ ರಾಜನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಘವನು ಸೋದರಮಾವನಾದ ಅಶ್ವಪತಿಯವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಧನವನ್ನೂ, ಮಹರ್ಷಿ ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರ ಎದುರುಗೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಹಾಗೆ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಆ ಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸೋದರಮಾವನ ಎಲ್ಲ ಕುಶಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತಿರುವ ತಾವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಮಾವನ ಮಾತೇನು?’ ಯುಧಾಜಿತನು ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಹೋದರ; ‘ಅಶ್ವಪತೇಃ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಕುಲನಾಮದಂತೆ — ಅಶ್ವಪತಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾವ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ ರಾಮನಿಗೂ ಸೋದರಮಾವನಂತೆ ಪೂಜ್ಯ. ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರ ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದು ಅತಿಥಿಗೆ ಪರಮ ಸಮ್ಮಾನ — ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾ ಶಕ್ರೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್’ (ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ದೇವಗುರುವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ರಾಮನು ಕೇಕಯರಾಜನ ಗುರುವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುದುರೆಗಳ ದಾನವು ಕೇಕಯದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದೇಶವು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ನೆಲೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅನಂತರ ಕಥೆಯು ಹೊಸ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಕಡೆಗೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಕ್ರಮ, ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುವಂತಹುದು. ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಕೇವಲ ದೂತನಲ್ಲ, ಕೇಕಯರಾಜನ ಪುರೋಹಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ರಾಜನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಕುದುರೆಗಳು, ಕಂಬಳಿಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಕೇಕಯದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ ಕಾರ್ಯದ ವಿವರವನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ಕೇಳು. ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಗಂಧರ್ವದೇಶವು ಸಿಂಧೂನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಸುಂದರವಾದ ದೇಶ. ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ, ಯುದ್ಧಕೋವಿದರಾದ ಗಂಧರ್ವರು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ವೀರನೇ, ಶೈಲೂಷನ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾಬಲರಾದ ಮೂರು ಕೋಟಿ ಮಂದಿ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಶುಭವಾದ ಗಂಧರ್ವನಗರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸು, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ; ಆ ದೇಶವು ಪರಮ ಸುಂದರ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನಗೆ ಇದು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿ; ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಯುಧಾಜಿತನ ಪ್ರಸ್ತಾವ ರಾಜನೈತಿಕವಾದುದು — ಸಿಂಧೂತೀರದ ಸಮೃದ್ಧ ದೇಶವು ಗಂಧರ್ವರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಅದನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನ್ಯಸ್ಯ ನ ಗತಿಸ್ತತ್ರ’ (ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆ ಗಂಧರ್ವರು ದುರ್ಜಯರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಶೈಲೂಷನು ಗಂಧರ್ವರಾಜ; ‘ಶೈಲೂಷ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ನಟ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಇದು ಗಂಧರ್ವರ ಸಂಗೀತ-ನಾಟ್ಯಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಉಪಸಂಹಾರವು ‘ನಾಹಂ ತ್ವಾಮಹಿತಂ ವದೇ’ (ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಆತ್ಮೀಯವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧರ್ವವಿಷಯಂ ಶುಭಮ್’ (ಶುಭವಾದ ಗಂಧರ್ವದೇಶ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧರ್ವನಗರಂ ಶುಭಮ್’ (ಶುಭವಾದ ಗಂಧರ್ವನಗರ). ಸಿಂಧೂನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳ ದೇಶವು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಗಾಂಧಾರದೇಶ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಯುಧಾಜಿತನು ತಾನೇ ಆ ದೇಶವನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರ ಎಂದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರೀತಿಸಂಯುಕ್ತಮ್’ (ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಮತ್ತು ಮಾವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಘವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ಭರತನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು — ಭರತನ ಮಕ್ಕಳಾದ ವೀರರು ತಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕಲ; ಮಾವನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ. ಸೈನ್ಯ-ಅನುಚರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಕುಮಾರರು ಭರತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗಂಧರ್ವಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಂದು ಎರಡು ನಗರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಗಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು.’ ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಸೈನ್ಯ-ಅನುಚರರೊಡನೆ ಹೊರಡುವಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು, ಕುಮಾರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಂಗಿರಸನ ಮಗನಾದ ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭರತನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಮತ್ತು ಕುಮಾರರೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಧರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಕ್ಷ-ಪುಷ್ಕಲರು ಭರತನ ಮಕ್ಕಳು — ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ತಕ್ಷಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕಲಾವತ ಎಂಬ ನಗರಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುವುವು. ‘ಮಾತುಲೇನ ಸುಗುಪ್ತೌ’ (ಮಾವನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತರು) — ಯುಧಾಜಿತನು ಅವರ ಅಜ್ಜಿಯ ಕುಲದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವರ ರಕ್ಷಕ. ‘ಸಾಂಜಲಿಪ್ರಗ್ರಹಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) — ರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ. ಕುಮಾರರ ಅಭಿಷೇಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ — ಜಯದ ವಿಶ್ವಾಸ. ಸೌಮ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರ ಎಂದರೆ ಶುಭಮುಹೂರ್ತದ ಆಯ್ಕೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಕೊಡುವನು. ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವು ಕುಟುಂಬದ ಎಲ್ಲರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಭರತನ ಪುನರಾಗಮನದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುವನು. ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವಸೇನೆಯಂತೆ ಆ ಸೈನ್ಯವು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟಿತು; ರಾಘವನು ದೂರದವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಕ್ತದ ದಾಹದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ, ಅತಿ ಭಯಂಕರರಾದ ಅನೇಕ ಭೂತಗಣಗಳು ಗಂಧರ್ವಪುತ್ರರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನಬಯಸಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಸಿಂಹಗಳ, ಹುಲಿಗಳ, ಕಾಡುಹಂದಿಗಳ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅನೇಕ ಸಾವಿರಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದವು. ಒಂದೂವರೆ ತಿಂಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ರೋಗರಹಿತವಾಗಿ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಕೇಕಯವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಭಯಾನಕ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಭೂತಗಳೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಆಹಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಸಂಹಾರವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವಾನುಗತಾ ದೂರಮ್’ (ರಾಘವನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ) — ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಧ್ಯರ್ಧಮಾಸಮ್’ — ಒಂದೂವರೆ ತಿಂಗಳ ಪಯಣ; ಸೈನ್ಯವು ರೋಗರಹಿತ, ಯಾವ ರೋಗವೂ ಕ್ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಶಕ್ರಯುಕ್ತಾ ಇವ’ (ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭರತನನ್ನು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಕೇಕಯದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ನಗರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರ ಮತ್ತು ಭೂತಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಯುದ್ಧದ ಘೋರತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ಕೋಟಿ ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕೇಕಯದೇಶವು ಭರತನ ತಾಯಿಯ ತವರುಮನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಯುದ್ಧವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಭರತನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ