॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 101ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಗಂಧರ್ವವಧೆ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಶಿಲೆ-ಪುಷ್ಕಲಾವತಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ

ಯುಧಾಜಿತನೊಡನೆ ಭರತನು ಗಂಧರ್ವನಗರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟುದು, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಘೋರ ಯುದ್ಧ, ಸಂವರ್ತಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೂರು ಕೋಟಿ ಗಂಧರ್ವರ ವಧೆ, ತಕ್ಷಶಿಲೆ-ಪುಷ್ಕಲಾವತಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು

ಗಾರ್ಗ್ಯನೊಡನೆ ಸೇನಾಪತಿ ಭರತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಕಯಾಧಿಪನಾದ ಯುಧಾಜಿತನು ಪರಮ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಆ ಕೇಕಯಾಧಿಪನು ಮಹಾ ಜನಸಮೂಹದೊಡನೆ ಹೊರಟು, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಗಂಧರ್ವರ ಮೇಲೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ದಾಳಿಮಾಡಿದನು. ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಸೈನಿಕರೊಡನೆ ಭರತನೂ ಯುಧಾಜಿತನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಪದಾತಿ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಗಂಧರ್ವನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಭರತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ಗಂಧರ್ವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಬಯಸಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಮಹಾಭೀಕರವಾಗಿ, ಯಾವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಜಯವಾಗದೆ. ಖಡ್ಗ, ಶಕ್ತಿ, ಧನುಸ್ಸುಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿರುವ, ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹವುಳ್ಳ, ಮನುಷ್ಯರ ಶವಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ನದಿಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹರಿದವು. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧ; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಮಬಲವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಗಂಧರ್ವರ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಜಯರು. ರಕ್ತನದಿ ಎಂಬುದು ರೂಪಕ — ಖಡ್ಗಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಗಳಂತೆ; ಮನುಷ್ಯರ ಶವಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಹರಿಯತೊಡಗಿದವು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸಹೋದರನಲ್ಲ, ವೀರ ಯೋಧನೂ ಹೌದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನು ಸಹಾಯಕ, ಆದರೆ ನಾಯಕ ಭರತನೇ.

ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮಾನುಜ ಭರತನು ಕಾಲನ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ‘ಸಂವರ್ತ’ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗಂಧರ್ವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆ ಗಂಧರ್ವರು ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬದ್ಧರಾಗಿ ಸಂವರ್ತಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೋಟಿ ಮಂದಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಅಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರ, ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಂತಹ ಘೋರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾಗಲು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನಾದ ಭರತನು ಆಗ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಎರಡು ಉತ್ತಮ ನಗರಗಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ‘ಸಂವರ್ತ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಹೆಸರು — ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಕಾಲರೂಪ, ಲೋಕಗಳ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾಲನ ಅಸ್ತ್ರ’. ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗದುದು ಒಂದೇ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು — ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಮಹಿಮೆ. ‘ಕಾಲಪಾಶೇನ ಬದ್ಧಾಃ’ (ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬದ್ಧರಾದ) — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಾಶದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವರಂತೆ ಆ ಗಂಧರ್ವರು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದರು. ‘ನ ಸ್ಮರಂತಿ ದಿವೌಕಸಃ’ (ದೇವತೆಗಳೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳರು) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಸಂಹಾರ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ಕ್ರೋಧವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಸೌಮ್ಯನಾದ ಭರತನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಧರ್ಮವೇ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 9.1ರಲ್ಲಿ ‘ತಂ ಘಾತಂ ಘೋರಸಂಕಾಶಮ್’ (ಘೋರವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಸಂಹಾರ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತದ್ಯುದ್ಧಂ ತಾದೃಶಂ ಘೋರಮ್’ (ಅಂತಹ ಘೋರ ಯುದ್ಧ). ಮೂರು ಕೋಟಿ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಹೇಳಿದ ಶೈಲೂಷನ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಹತರಾದರು, ಒಬ್ಬನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.

ಸುಂದರವಾದ ಗಂಧರ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ, ಗಾಂಧಾರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಆ ಭರತನು ತಕ್ಷನನ್ನು ತಕ್ಷಶಿಲೆಯಲ್ಲೂ ಪುಷ್ಕಲನನ್ನು ಪುಷ್ಕಲಾವತದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಗಳು ಧನ-ರತ್ನಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಗುಣಗಳ ವೈಭವದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವೆಂದು ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದವು, ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದವು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದ ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ರಮ್ಯವಾಗಿದ್ದವು, ವಿಶಾಲತೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಸುಂದರವಾದ ಅನೇಕ ಮುಖ್ಯ ಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಮನೋಹರವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ತಿಲಕ, ಬಕುಳ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ನಗರಗಳ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಧನ, ವನಗಳು, ನ್ಯಾಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ವಿಂಗಡಿತ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು — ಆದರ್ಶನಗರದ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಘರ್ಷಕೃತೇ ಸ್ಪರ್ಧಯಾ ಗುಣವಿಸ್ತರೈಃ’ (ಗುಣವೈಭವದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ) ಎಂಬ ಪದ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಂತೆ ಎರಡು ನಗರಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ತಕ್ಷಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕಲಾವತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗಾಂಧಾರದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಗರಗಳು; ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಕುಮಾರರ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ‘ಅಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ವ್ಯವಹಾರೈಃ’ (ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಂದ) — ನ್ಯಾಯಪೂರ್ಣವಾದ, ಮೋಸವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಾಪಾರ. 15.2 ‘ತಾಲೈಸ್ತಮಾಲೈಃ…’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದ ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣ — ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಮಾರ್ಗ: ಶತ್ರುನಾಶವು ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ.

ಐದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆ ನಗರಗಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನೂ ಆದ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಭರತನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ, ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ವಂದಿಸುವಂತೆ ವಂದಿಸಿ, ನಡೆದಂತೆಯೇ ಉತ್ತಮವಾದ ಗಂಧರ್ವವಧೆಯನ್ನೂ ದೇಶದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನೂ ವರದಿಮಾಡಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ‘ಪಂಚಭಿರ್ವರ್ಷೈಃ’ (ಐದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು ನಗರನಿರ್ಮಾಣದ ದೀರ್ಘತೆ — ಯುದ್ಧ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ. ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ರಾಮನ ಬಳಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದು ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ‘ಸಾಕ್ಷಾದ್ಧರ್ಮಮಿವಾಪರಮ್’ (ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತೆ) — ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಿವ ವಾಸವಃ’ (ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ) — ಇಂದ್ರನು ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ ಭರತನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಷೈಃ ಪಂಚಭಿರಾಕೀರ್ಣೋ ವಿಷಯೈರ್ನಾಗರೈಸ್ತಥಾ’ (ಐದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ನಾಗರಿಕರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಒಂದು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಭರತನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ರಾಜ್ಯದಾನದ ಕಥೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ