॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 102ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಂಗದ-ಚಂದ್ರಕೇತುಗಳ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ದೇಶವನ್ನು ಹುಡುಕಿದುದು, ಭರತನಿಂದ ಕಾರುಪಥದ ಸೂಚನೆ, ಅಂಗದೀಯಪುರಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಕಾಂತಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಅಭಿಷೇಕ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರು ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಧರ್ಮಪಾಲನೆ

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು, ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಸಹೋದರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಧರ್ಮವಿಶಾರದರಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು — ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಕೇತು — ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳಲು ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು. ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವೆನು; ಸೂಕ್ತವಾದ ದೇಶವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರಿ — ರಮಣೀಯವಾದ, ಅಡಚಣೆಯಿಲ್ಲದ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದಿರಬಹುದಾದ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಜರಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗಬಾರದು, ಆಶ್ರಮಗಳ ವಿನಾಶವಾಗಬಾರದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾವು ಯಾರಿಗೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದಂತಹ ದೇಶವನ್ನು ನೋಡು.’ ರಾಮನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಈ ಕಾರುಪಥದೇಶವು ರಮಣೀಯವೂ ರೋಗರಹಿತವೂ ಆಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಂಗದನ ನಗರವನ್ನೂ, ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ಸುಂದರವೂ ರೋಗರಹಿತವೂ ಆದ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ನಗರವನ್ನೂ ನೆಲೆಗೊಳಿಸೋಣ.’ ಭರತನ ಪುತ್ರರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುತ್ರರಿಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಕಲ್ಯಾಣ. ರಾಮನ ನೀತಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹೊಸ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗದ, ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳ ವಿನಾಶವಾಗದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅಂದರೆ ಪರರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ‘ನಾಪರಾಧ್ಯಾಮಹೇ ಯಥಾ’ (ನಾವು ಅಪರಾಧ ಮಾಡದಂತೆ) — ಯಾರಿಗೂ ಅಪರಾಧವಾಗಬಾರದು, ಇದು ಧರ್ಮರಾಜ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಶಾಂತವಾದ ದೇಶವನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ‘ಧನ್ವಿನೌ’ (ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಕುಮಾರರ ಧನುರ್ಧಾರಿತ್ವವನ್ನೂ ವೀರತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತನೇ ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕ ದೇಶಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು. ಕಾರುಪಥವು ಹಿಮಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಕಾರುಪಥದೇಶ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಎಂಬ ನಗರದ ಹೆಸರು ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತಾರವೂ ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ.

ಭರತನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ರಾಘವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಆ ದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ರಮ್ಯವೂ ರಮಣೀಯವೂ ಸುರಕ್ಷಿತವೂ ಆದ ಅಂಗದೀಯಪುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಮಲ್ಲನಾದ ಚಂದ್ರಕೇತುವಿಗಾಗಿ ಮಲ್ಲಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ, ಸ್ವರ್ಗದ ನಗರದಂತಿರುವ, ಚಂದ್ರಕಾಂತಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತರು ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾದ ಅವರು ಕುಮಾರರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಅಂಗದನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭೂಮಿಗೂ, ಚಂದ್ರಕೇತುವನ್ನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಭರತನು ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹನಾದನು — ಹಿಂಭಾಗದ ರಕ್ಷಕನಾದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದೀಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದನು; ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಮಗನು ನೆಲೆನಿಂತು ರಾಜ್ಯವು ದೃಢವಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದನು. ಭರತನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದು ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯರೇ ಸ್ವತಃ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಸ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಬಂದ ಮೇಲೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ — ಕರ್ತವ್ಯದ ಪೂರ್ಣತೆ. ‘ಮಲ್ಲಸ್ಯ’ (ಮಲ್ಲನಾದ) ಎಂಬುದು ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಲ್ಲಭೂಮಿ ಅವನ ದೇಶ. ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹಃ’ ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಪದ — ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು. ‘ರಾಮಪಾದಾವುಪಾಸ್ತ ಸಃ’ (ಅವನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದನು) — ಭರತನ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಮಸೇವೆಯೇ. 10.1ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ಭರತಸ್ತಥಾ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭರತೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತಥಾ’ ಎಂಬ ಕ್ರಮಭೇದವಿದೆ. ಅಂಗದನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರಕೇತುವು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ — ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದವು. ಸಹೋದರರ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭರತನೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವ, ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ-ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಕಾಲವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ — ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪೌರಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ತೃಪ್ತಮನಸ್ಕರಾಗಿ, ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿ, ಧರ್ಮಪುರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಕಾಲವನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮೂರು ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ‘ಸ್ನೇಹಾತ್ ಕಾಲಂ ಗತಮಪಿ ನ ಜಜ್ಞಾತೇ’ (ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಳೆದ ಕಾಲವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ) — ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಸೇವಿಸುವವರಿಗೆ ಕಾಲವು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ಬುಧನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ‘ಕ್ಷಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಇಂತಹುದೇ ಉಕ್ತಿಯಿತ್ತು. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದುದು — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಉರಿಯುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆ ರಾಮ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೂವರೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಧುರೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಪುರೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಪಥೇ ಪರೇ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ); ಧರ್ಮಪುರವೆಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ. ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಶಾಂತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ತಾಪಸನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬರುವನು; ಅದರಿಂದ ಅವತಾರದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಂಕ್ತಿಗಳು ಪಾದಶಃ ಇವೆ. ಮೂವರ ಐಕ್ಯವು ಧರ್ಮದ ಐಕ್ಯವೇ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ