ಸರ್ಗ
ಕಾಲನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ
ತಾಪಸನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಲನ ಆಗಮನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ, ಏಕಾಂತ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಒಪ್ಪಂದ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೇಮಕ
ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ, ರಾಮನು ಧರ್ಮಪರನಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ ತಾಪಸನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವದಿಂದ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ನಾನು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಅತಿಬಲನ ದೂತ; ಮಹಾಬಲನೇ, ಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಅತಿಬಲ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾದುದು — ಕಾಲನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಯಾರೂ ಮೀರಲಾರರು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ತಾಪಸನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ರಾಜಧರ್ಮದಿಂದ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಒಬ್ಬ ದೂತನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದಿರುವ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ.’ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದನು. ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಕವಿಯು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಓದುಗನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವನು ಸಾಧಾರಣ ಅತಿಥಿಯಲ್ಲ, ಸರ್ವಸಂಹಾರಕನಾದ ಕಾಲ; ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನನ್ನು ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಒಳಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಈ ಸೇವೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಕಾರ್ಯಗೌರವಾತ್’ (ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೂ ಈ ಆಗಮನದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಣ್ಣದಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಅವತಾರಕಾರ್ಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಂ ನಿವೇದಯ’ (ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಸು) ಎಂಬ ಒತ್ತಾಯವೂ ‘ಮಹಾಬಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗೆಗೆ ಅವನ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
ಆ ಋಷಿಯು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು’ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾಮನಿಂದ ಕುಶಲ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಯಾರ ದೂತನಾಗಿ ನೀನು ಬಂದಿರುವೆಯೋ ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆತಿಥ್ಯ ಶಾಂತವೂ ಮರ್ಯಾದಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಅತಿಥಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪಾದ್ಯ-ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವರ್ಧಸ್ವ’ (ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವ ಕಾಲನೇ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೆಂದರೆ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೇ. ದೂತನ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವವರೆಗೆ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯತೋ ದೂತಸ್ತ್ವಮಾಗತಃ’ (ಯಾರ ಕಡೆಯಿಂದ ನೀನು ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನೂ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿದವನ ಹೆಸರು ಇನ್ನೂ ಗೂಢವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
ರಾಜಸಿಂಹನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ಇದನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ, ಅಂದರೆ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಮಾತ್ರ, ಹೇಳಬೇಕು. ಯಾರು ಇದನ್ನು ಕೇಳುವರೋ ಅಥವಾ ನೋಡುವರೋ ಅವರು ನಿನ್ನಿಂದ ವಧ್ಯರಾಗುವರು — ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಮನ್ನಿಸುವುದಾದರೆ ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕು.’ ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡು, ನೀನೇ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಋಷಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ನಡುವೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುವರೋ ಅಥವಾ ನೋಡುವರೋ ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ವಧ್ಯರಾಗುವರು.’ ಅನಂತರ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತನ್ನ ಆಪ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿರಿಸಿ ಮುನಿಗೆ ‘ಹೇಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಸಂದೇಶದೊಡನೆ ನೀನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದೇನೋ ಅದನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಕಾತರವಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಒಪ್ಪಂದವೇ ಕಥೆಯ ಕೀಲು. ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರದ ಪ್ರಿಯತಮ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನದೇ ವಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ರಾಮನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಅವನಿಗೆ ಮೀರಲಾಗದುದು — ಇದೇ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಗುಣ, ಇದು ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ‘ದ್ವಂದ್ವೇ’ (ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ, ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದೇವಕಾರ್ಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಕೇಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿ. ಮುನಿಯು ತಾನೇ ವಧದಂಡವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಹಿತವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನೂ ವಿಚಾರಿಸದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲನೇ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲನೇ ಅದರ ಭಂಗವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುವನು — ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಅನಂತರ ದುರ್ವಾಸನ ಆಗಮನದಿಂದ ಈ ಗಂಟು ಬಯಲಾಗುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥