ಸರ್ಗ
ಕಾಲನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸಂದೇಶದ ನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸ್ವೀಕಾರ
ಕಾಲನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು, ರಾಮಾವತಾರದ ಅವಧಿ, ಪಿತಾಮಹನ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳು, ರಾಮನು ನಗುತ್ತಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು
ಕಾಲನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಪಿತಾಮಹದೇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವವನೇ, ಹಿಂದಿನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವ ಕಾಲ ಎಂಬುವನು. ಲೋಕಪತಿಯೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಒಪ್ಪಂದದ ಅವಧಿ ಈಗ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾಗಿದ್ದ ‘ಅತಿಬಲ’ ಎಂಬ ಸ್ವಾಮಿ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯವೂ ಅದ್ಭುತವಾದುದು — ಅವನು ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮನ ದೂತನಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಪುತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ಕಾಲವು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯನ್ನು ಮಗನೇ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕಾಲನು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ ಮಾತು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದುದು. ‘ಸರ್ವಸಮಾಹರಃ’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕಾಲನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯಾರ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮಯಃ’ (ಒಪ್ಪಂದ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಲನಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಕಾಲನು ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನೀನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ಮಹಾಸಾಗರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಮೊದಲು ನನ್ನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ. ಅನಂತರ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಅನಂತನಾಗನನ್ನೂ, ಮಧು ಮತ್ತು ಕೈಟಭ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲರಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ; ಅವರ ಮೂಳೆಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಭೂಮಿ ಆಗ ಮೇದಿನಿ ಎನಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದಿವ್ಯವಾದ ನಾಭಿಕಮಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದೆ. ಆ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತ ನಾನು ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಹೇಳಿದೆನು — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸು, ನೀನೇ ನನಗೆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಭಿನ್ನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ — ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ‘ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ’ನನ್ನು; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮಾಮಪಿ’ (ನನ್ನನ್ನೂ) ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕಾಲನು ದೂತನಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇದಿನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ — ಮಧು-ಕೈಟಭರ ಮೇದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮೂಳೆಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದುದು ಎಂದು. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಸ್ವತಃ ಸೃಷ್ಟನಾದವನು ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಯ. ವಿಷ್ಣು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಕಾಲನು ಇಬ್ಬರ ಆಜ್ಞಾಕಾರಿ — ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮದ ಈ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಅನಂತರ ನೀನು ಆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ ಸನಾತನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದಿತಿಯಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರಾದ ದೇವತೆಗಳ ವೀರ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಕಾರ್ಯಗಳು ಒದಗಿಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತೀಯೆ. ಜಗತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಭಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು, ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ನೀನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳು — ಅಂದರೆ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು — ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರನಾದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೀಯೆ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಲು ಇದೇ ಕಾಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ರಾಮನದೇ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಧಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಹೇರಿಲ್ಲ, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ರಾಮನದೇ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ತಿ. ‘ಮನೋಮಯಃ ಪುತ್ರಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವು ದಶರಥನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪುತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಅದಿತಿಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ವಾಮನಾವತಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಇಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಎಂದು ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ, ರಾಘವನೇ, ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಉತ್ಕಟ ಬಯಕೆ ನಿನಗಿದ್ದರೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಸನಾಥರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಲಿ.’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಗಿಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸನಾಥಾಃ’ (ಒಡೆಯನುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಅನಾಥರಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಚಿಂತೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಯ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ವಾಸಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಗೇ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಮನು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಜಿಗೀಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳುವ ವಿಚಾರ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾಲನು ತಿಳಿಸಿದ ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ನಗುತ್ತಾ ಸರ್ವಸಂಹಾರಕನಾದ ಕಾಲನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವದೇವನ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನದಿಂದ ನನಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷವುಂಟಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಅವತಾರವಾಯಿತು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಾನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಬಂದಿರುವೆ — ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಯಾವ ವಿಚಾರಣೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸರ್ವಸಂಹಾರಕನೇ, ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ದೇವತೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನು ನಡೆಯಬೇಕು.’ ರಾಮನ ನಗು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲೂ ಅವನ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಕಾಲನ ಆಗಮನವೂ ಸಂತೋಷಕರ. ಅವತಾರದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೇ ಉಚಿತ. ‘ಹೃದ್ಗತಃ’ (ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಕಾಲನನ್ನು ಕರೆದಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಎಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಪ್ಪಂದವು ಇನ್ನೂ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥