ಸರ್ಗ
ದುರ್ವಾಸನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆ
ದುರ್ವಾಸನ ಒತ್ತಾಯ, ಶಾಪದ ಭಯ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆತ್ಮಬಲಿದಾನದ ನಿಶ್ಚಯ, ರಾಮನಿಂದ ಭೋಜನದಾನ, ರಾಮನ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೌನ
ರಾಮನೂ ಕಾಲನೂ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ದುರ್ವಾಸನು ರಾಮನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ನನಗೆ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸು; ತಡವಾದರೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಕೈಮೀರಿಹೋಗುತ್ತದೆ.’ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಏನು ಕಾರ್ಯ, ಏನು ಉದ್ದೇಶ, ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ. ಬ್ರಹ್ಮನ್, ರಾಘವನು ಈಗ ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯಿರಿ.’ ಕಾಲನ ಒಪ್ಪಂದ ಇಂದೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು, ತಕ್ಷಣವೇ ಅದರ ಪರೀಕ್ಷೆ ಬಂದೊದಗಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನನುಸರಿಸಿ ವಿನಯದಿಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಒಪ್ಪಂದದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾಯುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ವಾಸನ ಕೋಪಶೀಲತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ಆಗಮನವೇ ಸಂಕಟದ ಸೂಚನೆ. ಕವಿಯು ಎರಡು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ಕಾಲನ ಗೂಢ ಸಂಭಾಷಣೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸನ ಒತ್ತಾಯ; ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ದುರ್ವಾಸನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ ಮೇಽರ್ಥೋಽತಿವರ್ತತೇ’ (ತಡವಾದರೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಕೈಮೀರುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಆತುರವೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ವ್ರತದ ಪಾರಣೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯದು.
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದ ಆ ಋಷಿಶಾರ್ದೂಲನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ನಿನ್ನನ್ನೂ, ನಗರವನ್ನೂ, ರಾಘವನನ್ನೂ, ಭರತನನ್ನೂ, ನಿಮ್ಮ ಸಂತತಿಯನ್ನೂ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶಪಿಸುವೆನು; ಇನ್ನು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಘೋರವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಮಾತಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಯುವುದಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲರ ವಿನಾಶವಾಗದಿರಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗ ಪರಮವಾದುದು — ಒಳಹೊಕ್ಕರೆ ತಾನು ರಾಮನಿಂದ ವಧ್ಯನಾಗುವೆನೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕುಲದ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಸ್ಯ ಮರಣಂ ಮೇಽಸ್ತು’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಯುವುದಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಜೀವನದ ಸಾರ — ಆಜನ್ಮ ರಾಮಸೇವಕನಾದ ಅವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕುಲಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ದುರ್ವಾಸನ ಆವೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ವಿಷಯವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯ, ನಗರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ಭರತ, ಸಮಸ್ತ ಸಂತತಿ — ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು ಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಕಾಲನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅತ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ದುರ್ವಾಸನನ್ನು ಕಂಡನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೈಮುಗಿದು ‘ಏನು ಕಾರ್ಯ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಭುವಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ದುರ್ವಾಸನು ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೇ, ಕೇಳು. ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಘವನೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಉಪವಾಸದ ಸಮಾಪ್ತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಜ ರಾಘವನು ಮುನಿಮುಖ್ಯನಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಡಿಸಿದನು. ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡು ‘ಸಾಧು, ರಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಯಾರ ಒತ್ತಾಯವು ಸಮಸ್ತ ಕುಲದ ವಿನಾಶದ ಬೆದರಿಕೆಯೊಡ್ಡಿತ್ತೋ, ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಕೇವಲ ಭೋಜನವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಕಾಲನ ಒಪ್ಪಂದ ಭಂಗವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತೆ ನಿರ್ದೋಷ — ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮುನಿಯನ್ನೂ ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಸಿದ್ಧಮ್’ (ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಮುನಿಯು ವಿಶೇಷ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಆ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯಿತು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಉಪವಾಸದ ಪಾರಣೆ ರಾಮನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಎಂಬುದರಿಂದ ದುರ್ವಾಸನಿಗೂ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಕಾಲನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ದುಃಖಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ದುಃಖದಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸಹೋದರವಿಯೋಗವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅವನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಅನಂತರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಾಲನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ಇನ್ನಿಲ್ಲ, ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ಮೌನವಾದನು. ಅತಿಥಿಯು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಧರ್ಮ ಮೊದಲು, ತನ್ನ ಶೋಕ ಆಮೇಲೆ. ಅವನ ಮೌನವು ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೈತದಸ್ತೀತಿ’ (ಇದೆಲ್ಲವೂ ಇನ್ನಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಇನ್ನು ಇದೆಲ್ಲವೂ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಯೋಗದೊಡನೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂತ್ಯವೂ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನು ಬಲ್ಲ. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮೌನವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದುಃಖ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರನ ವಿಯೋಗ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಅವನು ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥