ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣಪರಿತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಶರೀರ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದು, ಮಂತ್ರಿಸಭೆ, ವಸಿಷ್ಠನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ರಾಮನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣತ್ಯಾಗ, ಸರಯೂತೀರದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಶರೀರ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ
ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ದೀನನಾಗಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು; ಕಾಲದ ಗತಿಯೇ ಹೀಗಿದೆ, ಅದು ಹಿಂದಿನ ವಿಧಿನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಬದ್ಧವಾದುದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದ ಮನುಷ್ಯರು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದರೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ರಾಘವನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವು ಪರಮ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ಹರ್ಷದಿಂದ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮರಣದಿಂದ ರಾಮನ ಸತ್ಯವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಮರಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಜೀವನದ ಏಕೈಕ ಗುರಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ. ‘ಪೂರ್ವನಿರ್ಮಾಣಬದ್ಧಾ’ (ಹಿಂದಿನ ವಿಧಿನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಬದ್ಧವಾದುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಯದಿ ಪ್ರೀತಿಃ’ (ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನಿಂದ ಅವನು ಪ್ರೇಮವನ್ನೇ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಿಯನ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಪ್ರೇಮದ ಪರಮ ಪರೀಕ್ಷೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತನನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಅವರ ನಡುವೆ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ — ದುರ್ವಾಸನ ಆಗಮನವನ್ನೂ ತಾಪಸನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ — ಹೇಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನೇ, ನಿನಗೆ ಬರಲಿರುವ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಈ ಕ್ಷಯವನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದೆನು. ಕಾಲವು ಬಲವಾದುದು; ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬೇಡ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ನಾಶವಾದರೆ ಧರ್ಮವು ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದರೆ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ, ದೇವ-ಋಷಿಗಣಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಾಶವಾಗುವುವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಡು.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ. ವಸಿಷ್ಠನ ತರ್ಕ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದುದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗದಿಂದ ಧರ್ಮನಾಶ, ಧರ್ಮನಾಶದಿಂದ ಲೋಕನಾಶ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬನ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ತ್ಯಜ’ (ತ್ಯಜಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಗುರುವು ವಧೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದನು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಘಟನೆ ದೈವನಿರ್ಮಿತ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ಅವರ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವಾಗಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ತ್ಯಾಗವೂ ವಧೆಯೂ — ಎರಡೂ ಸಮಾನವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ.’ ರಾಮನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು, ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಜ್ಜನನ ತ್ಯಾಗವು ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪಾಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಭಾವವಾದರೋ ಗಂಭೀರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಕಣ್ಣೀರೇ ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ವಗೃಹಂ ನ ವಿವೇಶ’ (ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಪತ್ನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನಾಗಲಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ನಡುವೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜಧರ್ಮವು ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯಾರೂ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ರಾಮನು ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ’ ಎಂಬ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಅವನು ಸರಯೂತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಉಸಿರಾಡದೆ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಋಷಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಆಗ ಹೂಮಳೆಗರೆದರು. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾದ, ಶರೀರಸಹಿತನಾದ ಮಹಾಬಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಂತ್ಯವು ಮರಣವಲ್ಲ, ಯೋಗದಿಂದ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು. ಅವನು ಯೋಗಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಿಸಿ ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನೇ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಚತುರ್ಭಾಗಃ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನದೇ ಅಂಶವು ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 18.2ರಲ್ಲಿರುವ ‘ರಾಘವಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತದೆ — ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸರಯೂತೀರವೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನದ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗುವುದು; ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಮನ ಮುಂದೆಯೋ ಹಿಂದೆಯೋ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥