॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 107ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಶ-ಲವರ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಪೌರರ ಅನುಗಮನದ ನಿಶ್ಚಯ

ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನದ ನಿಶ್ಚಯ, ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದುದು, ವಸಿಷ್ಠನ ಉಪದೇಶ, ಪೌರರ ಅನುಗಮನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಕುಶ-ಲವರ ಅಭಿಷೇಕ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ದೂತರ ಕಳುಹಿಕೆ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ಪುರೋಹಿತನಿಗೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೂ ನೈಗಮರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನಾನು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಭರತನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವೆನು, ಅನಂತರ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತರಿಸಿರಿ, ಕಾಲವು ಮೀರದಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋದ ಗತಿಯನ್ನೇ ಇಂದು ನಾನೂ ಹೊಂದುವೆನು.’ ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದವರಂತಾದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ರಾಮನ ಭೂಲೋಕವಾಸವೂ ಮುಗಿಯಿತು — ಆಜನ್ಮ ಸಹಚರನಾದವನಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಇರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಗತಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋದ ಗತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ, ಈಗಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೂರ್ಛೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ವಿಯೋಗ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಣವಿಯೋಗದಂತೆ. ರಾಮನು ‘ಕಾಲಾತ್ಯಯೋ ಮಾ ಭೂತ್’ (ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ) ಎಂದು ಆತುರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲನೇ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಡಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಅವನು ನೈಗಮರನ್ನೂ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪೌರರೂ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಜ್ಯದ ಹಸ್ತಾಂತರ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದನು; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೂ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗದ ಮೇಲೂ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಘುನಂದನನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಈ ಕುಶೀಲವರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ವೀರನಾದ ಕುಶನನ್ನೂ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲವನನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ ದೂತರು ಹೋಗಲಿ; ನಮ್ಮ ಈ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಲಿ, ತಡವಾಗದಿರಲಿ.’ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ — ಆಗಲೂ ಅವನು ರಾಮನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದನು, ಈಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ (ನಮ್ಮ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ರಾಮನ ಅನುಗಾಮಿಗಳೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು, ಹೀಗೆ ವಂಶದ ಪರಂಪರೆ ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ದೂರದ ಮಧುರೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೂ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು — ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಯೇನ ಶಪೇ’ (ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಶಪಥವು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನೂ ಪಣಕ್ಕಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ರಾಮನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಸಾಮರಸ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಭರತನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದ ಪೌರರನ್ನು ಕಂಡು ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ ರಾಮ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಇವರು ಬಯಸುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಇವರಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ.’ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತಿನಂತೆ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ‘ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇವೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪೌರರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ, ಅನುಪಮವಾದ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ, ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ನಾವು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ತಪೋವನಕ್ಕಾಗಲಿ, ದುರ್ಗಕ್ಕಾಗಲಿ, ನದಿಗಾಗಲಿ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕಾಗಲಿ — ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ, ನಾವು ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲವಾದರೆ, ಒಡೆಯನೇ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ವರ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಯಾವಾಗಲೂ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದ ಪ್ರೀತಿಯಿದೆ.’ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಅದ್ವಿತೀಯ — ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ಮರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಮ ವರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವನವಾಸದ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಪೌರರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಯಸಿದ್ದರು, ಆಗ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ’ (ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಪಥಮ್’ (ಸನ್ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೌರರು ತಮ್ಮ ಪಯಣವನ್ನು ಆತ್ಮನಾಶವೆಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪೌರರ ದೃಢಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಅದೇ ದಿನ ರಾಘವನು ಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ವೀರನಾದ ಕುಶನನ್ನೂ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲವನನ್ನೂ — ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಕುಶೀಲವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ — ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೂ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳನ್ನೂ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರಗಳಷ್ಟು ಆನೆಗಳನ್ನೂ, ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ, ಧನವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳೂ ಅನೇಕ ಧನವೂ ಉಳ್ಳ, ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ಆವೃತರಾದ ಆ ಸಹೋದರರಾದ ಕುಶೀಲವರನ್ನು ಅವರವರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಆ ವೀರರನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ ಅವರವರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮೃದುವಾದುದು — ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಅಂತಿಮ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯಲ್ಲೂ ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಸೈನ್ಯ, ಧನಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ಕುಶ, ಉತ್ತರಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ಲವ ಎಂಬ ರಾಜ್ಯವಿಭಾಗವು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಭರತನ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕೃತವಾಯಿತು; ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತು ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹೃದಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ’ (ಅದೇ ದಿನ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆತುರವು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ, ದಾನ, ಕಳುಹಿಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ನೆರವೇರಿದವು. ರಥಗಳ ಸಾವಿರಗಳು, ಆನೆಗಳ ಹತ್ತು ಸಾವಿರಗಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ರಾಮನು ಮಕ್ಕಳ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ