॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 108ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶತ್ರುಘ್ನ, ವಾನರರು ಮೊದಲಾದವರ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣಾದಿಗಳಿಗೆ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವದ ಆದೇಶ

ದೂತರು ಮಧುರೆಗೆ ಬಂದುದು, ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದ ಪುತ್ರರ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯಾಗಮನ, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸ-ದೇವಪುತ್ರರ ಆಗಮನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವೀಕಾರ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದುದು, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದವರ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವ

ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ, ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಆ ದೂತರು ಬೇಗನೆ ಮಧುರೆಗೆ ಹೊರಟರು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಂಗಲಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದರು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿತ್ಯಾಗವನ್ನೂ, ರಾಘವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ, ಪುತ್ರರ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ, ಪೌರರ ಅನುಗಮನವನ್ನೂ. ‘ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಮನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಶನಿಗಾಗಿ ಕುಶಾವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಲವನಿಗಾಗಿ ಶ್ರಾವಸ್ತಿ ಎಂಬ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಘವನೂ ಭರತನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಜನಶೂನ್ಯವಾಗಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ನಿವೇದಿಸಿ ‘ರಾಜನೇ, ತ್ವರೆಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದರು. ದೂತರು ಕುಲಕ್ಷಯದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕ್ಷಣವೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮೂರೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾದ ದಾರಿ ಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ತ್ಯಾಗ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಅಭಿಷೇಕ, ಅನುಗಮನ; ಇದೇ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಾರ. ಕುಶಾವತಿ ವಿಂಧ್ಯದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ, ಶ್ರಾವಸ್ತಿ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ — ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮವಂಶದ ಮುಂದಿನ ಪರಂಪರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ವಿಜನಾಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಜನಶೂನ್ಯವಾಗಿಸಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಹೃದಯವಿದ್ರಾವಕ — ರಾಮನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ನಗರವು ಈಗ ಜನಶೂನ್ಯವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪೌರರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ತ್ವರ ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ, ತ್ವರೆಮಾಡು) ಎಂಬ ಕರೆ ದೂತರ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ತಡಮಾಡಿದರೆ ಸಹೋದರರನ್ನು ಸೇರಲಾರ. ದೂತರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವೋ ಭರತಸ್ತಥಾ’ (ರಾಘವನೂ ಭರತನೂ) ಎಂದು ಇಬ್ಬರ ಹೆಸರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಭರತನೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೂ ಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇಬ್ಬರು ಅಣ್ಣಂದಿರು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಹೇಗೆ ಉಳಿದಾನು? ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಮಧುರೆಯವರೆಗಿನ ದಾರಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು, ಆದರೆ ದೂತರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಸುದ್ದಿಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವು ಅವರ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ಘೋರವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಕುಲಕ್ಷಯವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುನಂದನನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಂಚನನೆಂಬ ಪುರೋಹಿತನನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಅವರಿಗೆ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು — ಸಹೋದರರೊಡನೆ ತನಗೂ ಮುಂದೆ ಆಗಲಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನೂ. ಅನಂತರ ಆ ವೀರ ನರಾಧಿಪನು ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಸುಬಾಹುವು ಮಧುರೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು, ಶತ್ರುಘಾತಿಯು ವೈದಿಶವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಮಧುರೆಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ಎರಡು ಭಾಗ ಮಾಡಿ ಆ ರಾಜನು ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಹಂಚಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಸುಬಾಹುವನ್ನು ಮಧುರೆಯಲ್ಲೂ ಶತ್ರುಘಾತಿಯನ್ನು ವೈದಿಶದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ರಾಘವನು ಒಂದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ನಯವಾದ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನು ಅಕ್ಷಯರಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಕಂಡನು. ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನಂದನನೇ, ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ. ವೀರನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಡ, ಬೇರೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನಂತಹವನಿಂದ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅವನ ಆ ದೃಢವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರಿತು ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಭರತನಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪುತ್ರರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆತುರವು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ದೃಢತೆಯೂ ಇವೆ — ರಾಮನಿಗೆ ತಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಅವನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಬೇರೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನೂ ಅಣ್ಣನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲೂ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಒಂದಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಸುವಿಚಾರಿತ — ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಧನಗಳ ನ್ಯಾಯವಾದ ವಿಭಾಗ, ಇದರಿಂದ ಪುತ್ರರ ನಡುವೆ ಕಲಹವಾಗಬಾರದು. ‘ಅಕ್ಲೀಬಾಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದೃಢವಾದ, ಹೇಡಿತನವಿಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಶತ್ರುಘ್ನನ ನಿಶ್ಚಯದ ಪೌರುಷವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುವ ಸ್ವೀಕಾರವಚನ.

ಅವನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೂಹಗಳೂ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ದೇವಪುತ್ರರು, ಋಷಿಪುತ್ರರು, ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರು — ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾವು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ರಾಮನೇ, ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಹೋದರೆ, ಯಮದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡವಿಹಾಕಿದಂತಾಗುವುದು.’ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವೀರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಮುಂದಾದನು — ‘ನರೇಶ್ವರನೇ, ವೀರನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರೂ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ — ಲಂಕಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದವರು ಸ್ವರ್ಗಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮಕ್ಷಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಲೀಲಾಸಂವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಲೀಲಾಸಂವರಣದ ಸಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಮಾತು ಭಾವಪೂರ್ಣ — ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಜೀವನವು ಅವರಿಗೆ ಯಮದಂಡದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನಂತೆ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ‘ತವಾನುಗಮನೇ ರಾಜನ್ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಂ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಮ್’ (ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಪಂಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹವೂ ಭ್ರಾತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಪುತ್ರರ, ಋಷಿಪುತ್ರರ, ಗಂಧರ್ವಪುತ್ರರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಮೂಲತಃ ದೇವಾಂಶರೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಅನುಗಮನವು ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೂ ಹೌದು. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ‘ಸ್ವರ್ಗಾಯಾಭಿಮುಖಂ ಸ್ಥಿತಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಆಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶರೀರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾದರೋ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆನಂದಪಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅವನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಖ ಸುಗ್ರೀವ, ಕೇಳು; ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ದೇವಲೋಕಕ್ಕಾಗಲಿ ಪರಮ ಮಹಾಪದಕ್ಕಾಗಲಿ ಹೋಗಲಾರೆ.’ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನೇ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ನೀನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿರುವವರೆಗೆ, ಭೂಮಿಯಿರುವವರೆಗೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಥೆಯಿರುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲಿ. ಸ್ನೇಹದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ನೀನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಬಾರದು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಸದಾ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ದೇವತೆಯಾದ ಜಗನ್ನಾಥನನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಆರಾಧಿಸು.’ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನಾದರೋ ರಾಜಧರ್ಮದಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವವು ರಾಮಕಥೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದೊಡನೆ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಕಥೆಯಿರುವವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯ. ‘ಉತ್ತರಂ ವಕ್ತುಂ ನಾರ್ಹಸಿ’ (ನೀನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಬಾರದು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅವನ ಅನುಗಮನಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಜಗನ್ನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಶ್ರೀಶೇಷಶಾಯಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದೇವತೆ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥ ಎಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಖಿತ್ವೇನ’ (ಸ್ನೇಹದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಭುತ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಮೈತ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಮೈತ್ರಿಯ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಪರಮಪದಕ್ಕೂ ಹೋಗಲಾರೆ’; ಮಿತ್ರನಿಲ್ಲದ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಅಪೂರ್ಣ. ವಿಭೀಷಣನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದಾದರೋ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ — ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಅನಂತರ ಅವನೇ ಅವರ ಧರ್ಮರಾಜ. ‘ಯಾವಚ್ಚಂದ್ರಶ್ಚ ಸೂರ್ಯಶ್ಚ’ (ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿರುವವರೆಗೆ) ಎಂಬುದು ಚಿರಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಕ್ತಿ; ಇದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯವು ರಾಮಕಥೆಯಂತೆಯೇ ಕಾಲಾತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರ ರಾಜನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಜೀವಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬೇಡ. ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಥೆಗಳು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರು.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಹನುಮಂತನು ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಹೀಗೆ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಪಾವನವಾದ ಕಥೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನಾದ ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೂ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಜಾಂಬವಂತನೊಡನೆ ನೀವು ಐವರೂ ಕಲಿಯುಗ ಬರುವವರೆಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಜೀವಿಸಿರಿ.’ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ-ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಬನ್ನಿ.’ ಹನುಮಂತನ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವವು ರಾಮಕಥೆಯೊಡನೆ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕಥೆಯ ಶ್ರೋತೃವೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಭಕ್ತಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತಿಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಐವರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಜಾಂಬವಂತ, ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ; ಇವರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರು ಪ್ರಳಯದವರೆಗೆ, ಉಳಿದ ಮೂವರು ದ್ವಾಪರ-ಕಲಿಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದರು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಟಿಪ್ಪಣಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಬನ್ನಿ’ ಎಂದು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ರಾಮನು ಕೆಲವು ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಸುವುದು ಅವನ ಕಥೆಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಗಾಗಿ — ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಹನುಮಂತನು ಕಥಾಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ, ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದವರು ಕಲಿಯುಗದವರೆಗೆ ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಭಕ್ತರು ಅವನ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಪಾವನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕಥೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಕಥೆ. ‘ಯಥೋದಿತಮ್’ (ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಉಳಿದವರ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೋಗಬಯಸುವವರು ಹೋಗಲಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ